Atsekabearen hastapenak promestutako lurretan

Artikulu honek aztergai ditu Espainiako Bigarren Errepublikaren garaiko nekazaritza-auzia eta Espainiako landa-erreformaren inguruan sortutako gizarte tentsioak. Horretarako, lehenik eta behin, XX. mendearen lehen hereneko nekazaritzaren egoera zein zen errepasatuko dugu, zeinetan eragin zuzena izan baitzuten lurraren banaketa sakonki desorekatuak eta nekazari sektore zabalen prekarietateak. Ondoren, 1932ko nekazaritza-erreformarako legearen mugak eta ondorioak aztertuko dira, baita nekazarien sindikatuek eta erakundeek lurren okupazioetan eta landa-eremuko mobilizazioetan hartu zuten protagonismo gero eta handiagoa ere. Azkenik, gogoeta batzuk planteatuko dira Gerra Zibilaren aurreko urteetan nekazaritza-erreformaren porrot partzialak izandako eragin politiko eta sozialari buruz.

XX. mendearen lehen erdian, Espainiako estatuko ekonomia zein demografia nekazaritzan oinarritzen ziren batik bat. 1960ko hamarkadaren hasieran bultzatu zuen behin betiko industrializazio prozesua (nahiz eta oso desorekatua izan) espainiar kapitalismoak, Francoren diktadurapean eta Egonkortze Planaren ondoren. Ordura arte, lurraren kontrola izatea Estatuaren aberastasun iturri nagusiaren kontrola izatea zen. Horregatik, nekazaritza-lurren jabetza-erregimenak eta landa-eremuari lotutako gatazkek funtsezko lekua hartu zuten bizitza politiko eta sozialean.

1934an zergadunen %1,25ek biltzen zuen katastroak kontabilizatutako landa-aberastasunaren %40 baino gehiago

1900. urtean Estatuko biztanleriaren %74,8 landa-eremuan bizi zen, eta hurrengo hogeita hamar urteetan ehunekoak %68,8n jarraitu zuen, biztanleria aktiboaren lau milioi langile inguruko nekazaritzan aritzen zen. Nekazaritza, zalantzarik gabe, sektore ekonomikorik handiena zenez, mikrokosmos baliagarria eskaintzen digu ulertzeko 1931ko errepublika berriak ekarritako euforiatik 1936ko zatiketaren garraztasunerako salto azkarra nola gertatu zen.

XX. mendearen lehen herenean, jabe handiak zeuden nekazaritza egituraren gorenean. Horietako asko absentistak ziren, eta errentari edo bitartekarien esku uzten zituzten lurrak, lurren kudeaketaz ardura zitezen; alegia, lursailak azpierrentan emateaz eta nekazaritza-lana langile finkoen eta aldi baterako jornalarien bidez administratzeaz. Haien azpitik jabe txikiak eta ertainak zeuden, eta azpitik nekazari errentariak, haietako batzuk jabeak izan baitziren beren lurrak krisi garaietan saldu behar izan aurretik. Mailarik baxuenean landa-eremuko jornalariak zeuden, eremuko sektorerik pobreena eta ahulena. Horien lana urtarokako kanpainen menpe zegoen, batez ere garia mozten zuten eta oliba bildu, eta horrek langabezialdi luzeak eragiten zituen urtearen zati handi batean. Sektore hori sindikalgintza ziklo eta nekazaritza gatazka garrantzitsuen protagonista izan zen, batez ere 1903-1905, 1918-1920 eta 1931-1932 artean.

Lurraren jabetza eta banaketari dagokionez, desberdintasun izugarriek ezaugarritzen zuten Espainia. Honako datuak ezin hobeto laburbiltzen du egoera: Ricardo Robledo historialariaren arabera, 1934an zergadunen %1,25ek biltzen zuen katastroak kontabilizatutako landa-aberastasunaren %40 baino gehiago. Gainera, Nekazaritza Erreformarekin desjabetu zitezkeen finken inbentarioa martxan jartzean, Andaluziako 40 jabek, 5.000 hektareatik gorako finkak bakarrik kontuan hartuta, 600.000 hektarea zituztela ikusi zen, eta 25 familia handik Badajoz osoko landatutako azaleraren herena zutela.

XIX. mendean nekazaritza-erreformek eta aldaketa ekonomikoek Europako iparraldeko landa-eremuko desberdintasuna murriztu bazuten ere, erreformaren aurreko hamarkadetan Espainian lurraren kontzentrazio maila altuak eta nekazarien pobrezia mantendu ziren, batez ere herrialdearen erdialdean eta hego-mendebaldean. XIX. mendearen amaieratik aurrera, lurrik gabeko jornalarien sektore zabalak ideologia iraultzaileetara hurbiltzen hasi ziren, lehenik anarkismora eta ondoren sozialismora. 1903ko nekazarien grebaren eta mobilizazioen, eta “hirurteko boltxebikea” (1918-1920) deiturikoaren ondorioz, jornalarien mugimendua gero eta gehiago antolatu zen, nahiz eta Estatuak biak zapaldu zituen.

Ahultasun instituzionalaren eta tokiko boterearen konbinazioak izugarri zaildu zuen estatu errepublikanoak nekazaritza-erreforma aplikatzeko eta landa-eremuko gatazka sozial gero eta handiagoari eusteko zuen gaitasuna

Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatzeak sektore politiko eta sozial zabalen artea gogo bizia (edo, gutxienez, itxaropena) eragin zuen. Monarkia erortzeak eta erregimen demokratikoa ezartzeak erreforma aro sakon baten hasiera iragartzen zutela zirudien.

Errepublikanoentzat, errepublikak aukera bat zekarren herrialdea modernizatzeko eta egitura politikoak demokratizatzeko; garai hartako sozialistentzat, berriz, erdibideko urratsa zen gizarte bidezkoagoa eta berdinzaleagoa eraikitzeko bidean. Mugimendu anarkistaren zati handi batek, ordea, eszeptizismoz jaso zuen erregimen berria. Antolakunde anarkista askok uste zuten errepublikak ezin alda zitzakeela garaiko egitura ekonomiko eta sozialen oinarriak, batez ere nekazaritzaren eremuan, eta, beraz, jarrera kritikoa izan zuten, lehen urteetatik, erakunde errepublikanoekiko.

Espainiako Bigarren Errepublikan Estatuak izan zuen ahuleziak egiturazko hainbat faktoreri erantzuten zien. Lehen Mundu Gerran Espainiak izandako posizio neutralak Europako beste potentzia batzuen pareko administrazio aparatu modernoa garatzea eragotzi zuen, eta beraz ez zituen indartu gerran zehar esku-hartze ekonomikorako eta lurralde kontrolerako gaitasuna, beste herrialde horietan bezala. Horrez gain, jauntxokeriak zirauen landa-eremu zabalean, eta tokiko eliteek eragin handia zuten gobernu-politiken aplikazio eraginkorrean. Ahultasun instituzionalaren eta tokiko boterearen konbinazio horrek izugarri zaildu zuen estatu errepublikanoak nekazaritza-erreforma aplikatzeko eta landa-eremuko gatazka sozial gero eta handiagoari eusteko zuen gaitasuna.

Testuinguru horretan, laster piztu ziren estatu berriari buruzko kritika sendoak. Jarrera kritiko hori mugimendu anarkistako sektoreek bultzatu zuten bereziki, Solidaridad Obrera eta beste argitalpen batzuen bidez. 1931ko maiatzaren 14ko edizioan, egunkariak jaso zuen Espainiako arazo politikoaren jatorria ez zela soilik estatuaren forma (monarkia edo errepublika), baizik eta hura sostengatzen zuen sistema ekonomiko kapitalista. Hala ere, anarkistek onartzen zuten herriak modu zabalean babesten zuela erregimen berria, eta Errepublika “jendetzaren arima” izenarekin definitu zuten.

Lurraren auzia eta nekazaritza-erreforma

Landa-jabetzaren egiturak lurralde desoreka handiak zituen. Landa-eremuan muturrak ziren nagusi: batetik, nekazari familia askoren biziraupena bermatzeko nahikoa ez ziren ustiategi txikiak; bestetik, soldatapeko jornalarien etengabeko lanaren menpe zeuden latifundio handiak. Jabetza handi horiek Andaluzian eta Extremaduran ziren, batez ere, adierazgarriak; izan ere, lurren kontzentrazioak eta eguneroko prekarietateak gatazka sozial handiak eragin zituzten eskualde horietan. Aldiz, Euskal Herrian eta beste lurralde batzuetan, lursailak familia-jabetza txikietan zeuden banatuta, batik bat Arabako eta Nafarroako landaeremuetan.

Landa-eremuko errealitate soziala ezin zitekeen lurjabe handien eta lurrik gabeko jornalarien arteko banaketara mugatu. Bi muturren artean, jabe txiki eta ertainen, errentarien eta nekazarien sare konplexua zegoen, eta nork bere mailako menpekotasun ekonomikoak zituen. Batzuek, noizbehinka, soldatapeko eskulana erabiltzen zuten; beste batzuek, berriz, familia-lursailak lantzen zituzten, zeinak askotan ez ziren bizitzeko nahikoa. Horri lurralde bakoitzaren araberako figura espezifikoak gehitu behar zitzaizkion, hala nola, Galizako subforeroak, Catalunyako rabassaireak edo Extremadurako yunteroak (itzainak), beren ustiategiei eusteko besteren lurrak aldi baterako lantzearen menpe zeuden nekazariak. Gizarte egitura horren mailarik baxuenean jornalariak zeuden, sasoiaren araberako langabeziaren, soldata txikien eta prekarietate ekonomiko sakonaren menpe.

Izan ere, nekazari espainiarra Europako pobreenetakoa zen. Gutiérrez Bringasek jasotako datuen arabera, Espainiako batez besteko jornalak ez zuen eguneko 5,23 pezeta gainditzen.

1930eko eta 1931ko nekazaritza-krisiak estatuko hegoaldeko landa-gatazka berpiztu zuen. Testuinguru horretan, merkatuari jasangaitza zitzaion langabezia areagotzeak, nekazarien sindikalizazioaren hedapenak eta Errepublikaren testuinguruak irekitako aukera politiko berriek (elkartzeko eta adierazteko askatasuna, esaterako) eragindako tentsio gero eta handiagoei eustea. Hori guztia, gainera, krisi ekonomikoak eta merkatuen itxierak markatutako nazioarteko egoeran gertatu zen, eta horrek are gehiago okertu zuen Espainiako landa-eremuaren egoera.

Hogeita hamarreko hamarkadako Espainiako nekazaritza-erreforma 1931ko apirilean gertatu zen, Miguel Primo de Riveraren diktaduratik Espainiako Bigarren Errepublikara igaro ondoren. Hauteskundeek elite lurjabeak politikoki ahuldu zituzten, eta lurra errentarien eta jornalarien mesederako birbanatzearen alde zegoen gehiengo erreformista eratzea bultzatu zuten. Testuinguru horretan, 1931ko Konstituzioak ezarri zuen “aberastasun nazionala interes orokorraren menpe” egon behar zela, eta jabetza sozializatzeko aukera onartu zuen.

Nekazari espainiarra Europako pobreenetakoa zen. Espainiako batez besteko jornalak ez zuen eguneko 5,23 pezeta gainditzen

Hala, Bigarren Errepublikako Gobernua nekazaritza erreformarako lege bat egiten hasi zen, eta, Parlamentuan luze eztabaidatu ondoren, azkenean, 1932ko irailean onartu zen, gerren arteko Europako beste herrialde batzuen joerari jarraituz.

Nekazaritza-erreforma errepublikanoak kalte ordainak aurreikusten zituen desjabetutako jabeentzat, eskudiruzko ordainketen eta estatu-bonuen bidez, eskuarki. Sistema horrek izugarri igo zuen erreformaren kostu ekonomikoa, eta are gehiago moteldu zuen haren aplikazioa. Egiaz, legeak mehatxatutako sektore bakarra noble-familia handiena izan zen, horien latifundioak konpentsaziorik gabe desjabetu baitzitezkeen. Hala ere, historialari ugarik adierazi dutenez, neurri horren eragina mugatua izan zen; izan ere, familia aristokratiko asko 1930eko hamarkada baino lehen hasi ziren beren landa-jabetzak askatzen, eta aberastasuna beste sektore ekonomiko batzuetara aldatu zuten.

Hala, lurren birbanaketak ia modu hutsalean egin zuen aurrera erreformaren lehen urteetan, benetan desjabetu zitezkeen nobleziaren lurrak gutxi baitziren eta kalte-ordainen sistemak kostu handiak eragiten baitzituen. 1934. urtearen amaieran, eraginpeko probintzia guztietan 8.600 familia inguru baino ez ziren finkatu desjabetutako lurretan, eta nekazaritza-arazoak gehien zigortutako eskualde batzuetan mila inguru baino ez ziren izan finkatutako nekazari familiak.

Iturria: Gutiérrez Bringas (1997)

1932ko nekazaritza-erreformarako legeak agerian utzi zituen estatu errepublikanoaren mugak. Errepublikano askok erreforma landa-eremuko langabeziaren eta krisi ekonomikoak larriagotutako nekazarien pobreziaren konponbidea zela uste zuten arren, laster argitu zen Administrazioak ez zuela ezta latifundioen benetako egiturari eta birbanatzeko aukera eraginkorrei buruzko oinarrizko informaziorik ere.

Gobernuak ez zekien benetan zenbat lur desjabetu zitezkeen eta zenbat familiak behar zuten asentamendua

Gobernuak ez zekien benetan zenbat lur desjabetu zitezkeen eta zenbat familiak behar zuten asentamendua. Gainera, labore handi asko nahiko modu eraginkorrean ustiatzen ari ziren, eta lehorreko laboreen mugek ekoizpena handitzea zailtzen zuten, baldin eta ureztaketan inbertsio handirik egiten ez bazen.

Erreformak sortutako nahigabearen ondorioz, 1932an lehen protesta serioak egin ziren hainbat lurraldetan, nahiz eta horien oinarria, antolatua baino, matxinatua izan. Langileek eta nekazariek bultzatutako gatazka gero eta handiagoa zen testuinguruan, urte hartako urtarrila ordena-indarrek gogor zapaldutako grebek eta altxamenduek markatu zuten estatuko hainbat tokitan.

Gertakaririk esanguratsuena Llobregat Garaikoa eta Cardonerrekoa izan zen, non urtarrilaren 18an meatzariek hasitako greba berehala bihurtu baitzen inguruko hainbat herritara hedatutako matxinada. Cristina Borderías eta Mercedes Vilanova historialarien arabera, mobilizazioek lan baldintza gogorrei eta meategietako segurtasun faltari erantzuten zieten, baita lan akordioak ez betetzeari eta langile askok erregimen errepublikano berriaren pean batzartzeko eta elkartzeko eskubideak erabat gauzatzeko aurkitzen zituzten mugei ere.

Barcelonan hori gertatzen zen bitartean, Fígols, Cardona, Berga, Sallent edo Súria herri meatzarietan, besteak beste, grebalariek dendak itxi, udalak okupatu eta komunismo libertarioa aldarrikatu zuten. Hamar bat udalerritan bandera gorri-beltz anarkista altxatu zuten. Gobernuaren erantzuna berehalakoa izan zen: armada bidali zuten matxinada geldiarazteko eta ordena berrezartzeko. Ondorengo errepresioak dozenaka atxiloketa, meatzarien kaleratze masiboak, CNTren lokalen itxierak eta horien prentsaren zati baten debekua ekarri zituen.

Mugimendu libertarioko zenbait sektorerentzat, gertakari haiek “Espainiako iraultza sozialaren lehen saiakera serioa” izan ziren, Federica Montsenyren hitzetan. Matxinadaren porrotak, gainera, barne eztabaida bizia piztu zuen CNTren barruan, altxamenduaren erantzukizunei eta erakundearen norabideari zegokienez. Gobernuaren errepresioak are gehiago larritu zuen egoera: CNTko ehundik gora militante atxilotu eta Buenos Aires baporean deportatu zituzten Afrikako lurralde kolonial espainiarretara. Deportatu zituzten pertsona horien artean militante anarkista nabarmenak zeuden, besteak beste, Buenaventura Durruti eta Francisco Ascaso eta Domingo Ascaso anaiak.

Hurrengo urtean, 1933ko urtarrilean, gatazka sozialak areagotu egin ziren berriro, eta oraingoan CNTk antolamendu maila handiagoa zuen. 1932ko bat-bateko matxinadetan ez bezala, ordukoan estrategiatzat zuten langileen greba irismen handiagoko mugimendu iraultzaile bihurtzea. Indalecio Prieto ministro sozialistak FNIF trenbide industriaren federazio nazionalean (Federación Nacional de la Industria Ferroviaria) bildutako trenbidegileek planteatutako aldarrikapenak errefusatu ondoren sortu zen gatazka. Sektore anarkistek uste zuten grebaren aurkako estatu errepresioak ezinbestean matxinadara bultzatuko zituela langileak, garaituak izan ez zitezen, eta, horrela, lan-gatazka izaera iraultzailedun enfrentamendu politiko eta sozial bihurtuko zela.

Baina ahaleginak porrot egin zuen. CNTkoek defendatutako ustezko egoera “iraultzailea” ez zetorren bat unean uneko errealitate sozialarekin. Matxinada eragin behar zuen treneko langileen greba ez zen finkatu, langileen artean gehiengoaren babesik ez zegoelako eta, gainera, CNTren federazioa barrutik erabat zatituta zegoelako. Gainera, UGTri lotutakoek bultzatutako negoziazio estrategiak eta Gobernuaren kontzesio partzial batzuek gatazka desaktibatu zuten hura altxamendu iraultzaile bihurtu aurretik.

Trenen grebak porrot egin bazuen ere, FAI iberiar federazio anarkistarekin (Federación Anarquista Ibérica) lotutako sektoreek eutsi egin zioten matxinaden aldeko apustuari, eta plan iraultzaileekin aurrera jarraitzea erabaki zuten. Ekintza zuzenak altxamendu herrikoi zabalagoa eragingo zuela sinetsita, 1933ko urtarrilaren 8ra aurreratu zuten deialdi iraultzailea. Matxinadak jarraipen bereziki sendoa izan zuen Catalunyan, Levanten eta Andaluzian, talde anarkista batzuk komunismo libertarioa aldarrikatzen saiatu baitziren, mobilizazioa herritar guztiengana eta CNT osora zabaltzeko asmoz.

Sektore anarkistek uste zuten 1933ko grebaren aurkako estatu errepresioak ezinbestean matxinadara bultzatuko zituela langileak, garaituak izan ez zitezen

Ikus daitekeenez, garai horretan bi korronte zeuden CNTren barruan: anarkosindikalistak, sindikatua pixkanaka indartzearen eta etorkizuneko iraultza baten aurretik langile baldintzak hobetzearen aldekoak, eta FAIren inguruko anarkistak, berehalako matxinada defendatzen zutenak. Lehenengoek erakunde sindikalaren eta negoziazioaren alde egiten zuten bitartean, FAIk ekintza zuzena eta greba iraultzailea bultzatzen zituen, garaiko ordena eraisteko helburuz.

Altxamendu horietako asko oso lotuta zeuden nekazarien bizi baldintza gogorrekin. Landa-eremu askotan, komunismo libertarioaren aldarrikapenak, anarkismoarekiko atxikimendu ideologiko osoa baino, berehalako nahia adierazten zuen lurrak banatzeko eta biziraupen materialerako. Gobernu errepublikano-sozialistak landa-eremuaren egoera arintzeko neurriak bultzatu bazituen ere (hala nola, nahitaezko laborantzari buruzko dekretuak), neurri horien aplikazioa motela eta gatazkatsua izan zen.

Gauza bera gertatu zen 1932ko nekazaritza-erreformarako legearekin, zeina urtebete baino gehiagoko eztabaida eta blokeo politikoen ondoren onartu baitzen. Horrez gain, lurjabe ugarik gogor egin zioten kontra, eta ez zituzten bete ez errepublikanoen legeak, ez eta langileekin lortutako akordioak ere. Kasu askotan, jabeek lurrak landu gabe utzi zituzten, milaka jornalari lanik gabe zeuden bitartean; horrek are gehiago elikatu zuen landa-eremuko herritarren nahigabea eta erradikalizazioa.

Landa-eremu askotan, komunismo libertarioaren aldarrikapenak, anarkismoarekiko atxikimendu ideologiko osoa baino, berehalako nahia adierazten zuen lurrak banatzeko eta biziraupen materialerako

Egoera are larriago bihurtu zen landako ordena-indarrek gauzatutako errepresioaren ondorioz. Gertakaririk ezagunena Casas Viejaseko gertakaria izan zen, 1933ko urtarrilean. Matxinada libertarioaren aurretik ere, tentsio sozial handia zegoen Cádiz eta Sevilla probintzietan, sega amaitu ondoren milaka jornalariri eragiten zien sasoikako langabeziaren aurka deitutako nekazari grebak zirela eta. Ramon Senderren arabera, prekarietatea oso larria zen: langile asko “bonoa” izeneko subsidioaren menpe zeuden (nekazariek “limosna” deitzen zioten subsidio horri, eta ezkongabeei pezeta bat eta ezkonduei 1,50 ordaintzean zetzan, nahiz eta ogi kiloak 95 zentimo balio zuen), eta horren zenbatekoa ozta-ozta iristen zen ogia erosteko. Gosearen, langabeziaren eta gero eta frustrazio handiagoaren testuinguruan, landa-gatazka Bigarren Errepublikan izan zuen unerik lehergarrienetako batera iritsi zen.

Casa Viejasen, Cádizeko zenbait jornalarik, komunismo libertarioa aldarrikatuz, matxinada libertarioarekin bat egin zuten; horri erantzunez, Gobernu errepublikanoak errepresio bortitza aplikatu zuen: ordena-indarrek altxamendua geldiarazi zuten fusilamenduen, suteen eta atxiloketa ugariren bidez. Gertaera horrek eragin politiko handia izan zuen, eta landa-eremuko langile askok ulertu zuten Errepublika ez zela gai nekazaritzaren auzia konpontzeko Estatuaren indarkeriara jo gabe.

Sektore anarkistek errepublikanoen errepresioa eta patronalak lan-legedia ez betetzea erabili zituzten erregimenaren aurkako kritika indartzeko, eta defendatzeko soilik iraultza sozialak eralda zitzakeela benetan langileen bizi baldintzak. Gobernuak nekazarien eta langileen protestak gogor zapaltzen zituen bitartean, enpresaburu askok ez zituzten errespetatzen Errepublikak onetsitako lan-akordioak, eta horrek gero eta desilusio handiagoa eragin zuen Errepublikan itxaropen handiak zituzten langile klaseko sektoreen artean.

Nekazaritza-erreformak gatazkaren bi aldeei egin zien kalte aldi berean. Jabe asko balizko desjabetzeen mehatxupean sentitu ziren, eta jornalari eta nekazari pobre asko desilusionatu egin ziren Errepublikak hitzemandako erreformaren moteltasunaren eta eraginkortasun eskasaren aurrean

1933ko abenduan, CNT berriro martxan jarri zen, eta errepublikaren garaiko matxinada-saiakerarik zabalena eta antolatuena abiatu zuen, bereziki Aragoin, Errioxan eta Nafarroan, hainbat udalerrik altxamendu iraultzailearekin bat egin baitzuten. Hala ere, nahiz eta saiakera bortitza izan eta hildako eta zauritu ugari egon (Roberto Villaren arabera, 125 hildako eta 186 zauritu), matxinadak porrot egin zuen berriro, antolakuntza, herriaren babes eta Estatuari aurre egiteko benetako gaitasun militar faltagatik. Mugimendu horiek ez zuten inoiz benetan arriskuan jarri Errepublikaren biziraupena, baina Gobernu errepublikano-sozialista higatu zuten, eta garaiko polarizazio politiko eta soziala handitu.

1933ko hauteskundeen ondoren, zentro-eskuineko gobernu berria agintera iritsi zen nekazari txiki eta ertainen sektore zabalaren babesarekin. Hala ere, ezin izan zuen landa-krisia konpondu. Nekazaritza-politiken porrotak eta nekazaritzako produktuen prezioen beherakadak jabe asko soldatak murriztera, kontratazioak mugatzera eta jarduera sindikalari lotutako jornalariak errentamenduetatik kanpo uztera bultzatu zituzten. Testuinguru horretan, landa-gatazkek hazten jarraitu zuten, eta gizartearen polarizazioa areagotu egin zen beste behin, “biurteko beltza” deiturikoan.

1934an argitaratutako katastroko datu partzialek argi islatzen zuten Espainiako nekazaritza-lurren jabetza izugarri kontzentratuta zegoela esku gutxi batzuetan. Gabriel Franco ekonomialari eta Ogasuneko ministroaren arabera, zergadunen %2,33k biltzen zuen aztertutako landa-aberastasunaren erdia baino gehiago.

Horrela, zenbait egilek berreskuratu egiten dute Edward Malefakisek planteatutako tesi klasikoetako bat: azkenean, nekazaritza-erreformak gatazkaren bi aldeei egin zien kalte aldi berean. Jabe asko balizko desjabetzeen mehatxupean sentitu ziren, eta jornalari eta nekazari pobre asko desilusionatu egin ziren Errepublikak hitzemandako erreformaren moteltasunaren eta eraginkortasun eskasaren aurrean.

Hala, landa-eremuko jauntxokeriak estatu errepublikanoaren ahultasuna islatzeaz gain, landa-eremuko eliteen eskuetan sakon errotutako tokiko boterearen existentzia ere islatzen zuen, deep state bat. Estatuko autoritaterik eza baino gehiago, menderakuntza sozialerako egitura zen, zeina gai baitzen zuzenean eragiteko legeen aplikazioan, jornalarien kontratazioan, edota gatazkatsutzat edo politikoki “subertsibotzat” jotzen ziren bizilagunen marjinazio ekonomiko eta sozialean.

Errepublikaren nekazaritza-erreformaren porrotak nekazari eta langile mugimenduaren erradikalizazioa bizkortu zuen. 1932ko nekazaritza-erreformarako legearen geldotasun burokratikoak, lurjabeen erresistentziarekin eta ondorengo paralizazioarekin batera, azkar higatu zuen jornalariek eta sindikatuek bide instituzionalarekiko zuten konfiantza.

CNT eta sektore sozialista zabalak gero eta jarrera erradikalagoak defendatzen hasi ziren, eta planteatu zituzten lurrak zuzenean okupatzeko aukera eta nekazaritza sozializatzeko moduak. Testuinguru horretan, errepublikanoek bultzatutako erreformatik haratago, landa-eremuaren benetako eraldaketarako beste aukera batzuk sortu ziren. Eraldaketa hori bultzatu zuen, gero eta gehiago, nekazarien, sindikatuen eta langile batzordeen mobilizazio antolatuak, batez ere 1934tik aurrera eta, modu masiboan, Espainiako Gerra Zibila hasi ondoren.

1934ko langileen mobilizazioen porrotak eta eskuineko alderdi autonomikoen federazioa, CEDA (Confederación Española de Derechas Autónomas), Gobernuan sartzeak are argiago utzi zuen bide parlamentarioa ezgauza zela nekazaritza-arazoa konpontzeko eta eskuinaren aurrerapena geldiarazteko. Handik aurrera, landa-eremuko sektoreak iraultza soziala irtenbide bakartzat hartzen hasi ziren.

James Simpson eta Juan Carmona historialarien arabera, 1936an 115.000 nekazari inguruk 570.000 hektarea okupatu zituzten. Okupazio horietako gehienak (%75 inguru) Extremaduran izan ziren, zeina landa-eremuko mobilizazioaren epizentro nagusia izan baitzen Espainiako Gerra Zibilaren aurreko hilabeteetan.

“Itzainen auzia” (cuestión yuntera) deiturikoa bihurtu zen nekazaritza-gatazka nagusietako bat. Nekazariek eta kolonoek gauzatutako lurren okupazioek bi une goren izan zituzten, 1932an eta 1936an, eta bizirauteko oinarrizko premia bati erantzuten zioten lanik eta lurrerako sarbiderik ezaren aurrean. Lehen okupazioei erantzuteko, Gobernuak laboreak areagotzeko dekretu bat onartu zuen 1932an, baina neurriak ez zuen arazoari aurre egiteko gaitasunik izan, eta gatazka berriro piztu zen hainbat jabe nekazariak kanporatzen saiatu zirenean okupazio baimenak amaitu ondoren.

1936ko Fronte Popularraren garaipenaren ondoren, are indar handiagoarekin berrekin zieten lurrak okupatzeari, nekazariak biltzen zituen federazio nazionalak, FNTT (Federación Nacional de Trabajadores de la Tierra) izenekoak, masiboki koordinatuta. Gobernuak azkenean ekintza horietako batzuk legeztatu bazituen ere, prozesuak berriro ere erakutsi zuen nekazaritza-erreformak aurrera egin bazuen, aurrerapen hori, estatu errepublikanoaren gaitasunagatik baino, nekazarien mugimenduaren presio antolatuagatik izan zela.

Extremadurako kasuan, Edward Malefakisen arabera, 33.000 nekazari inguru ia 100.000 hektareatan finkatu ziren 1932ko okupazioetan, eta prozesu horrek 129 udalerritan banatutako 932 finkari eragin zien. Hala ere, 1936ko bigarren okupazio bolada askoz handiagoa izan zen: 81.000 kolono itzain inguruk 240.000 hektarea baino gehiago okupatu zituzten Extremaduran bertan, eta prozesu horrek bertako herrien %85i eragin zion.

Bigarren Errepublikan nekazarien kokalekuen kudeaketak agerian utzi zuen estatu errepublikanoaren eta nekazarien antolakundeen arteko tirabirak gero eta handiagoak zirela, nekazariek zuzenean kontrolatu nahi baitzuten lurraren banaketa. Nekazaritza-erreformarako institutua (IRA, Instituto de Reforma Agraria) okupazioak ikuskatzeaz arduratzen zen arren, nekazarien sindikatu asko botere hori Estatuari lehiatzen hasi ziren. Bereziki nabarmendu zen FNTTren jarduna, zeinak 1936ko okupazioetan lursailetarako sarbide kolektiboa koordinatu baitzuen, bai eta presioa egin ere banaketa tokiko nekazarien antolakundeen kontrolpean gera zedin, Errepublikaren administrazioaren kontrolpean baino.

Nekazariek eta kolonoek gauzatutako lurren okupazioek bizirauteko oinarrizko premia bati erantzuten zioten lanik eta lurrerako sarbiderik ezaren aurrean

Gatazkak sortzeko arrazoia izan zen IRAk irizpide zentralizatuak eta administratiboak aplikatu zituela kolonoak hautatzeko, FNTTk banaketa zuzenean antolatutako jornalariek kontrolatzea defendatzen zuen bitartean. Udalerri askotan, sindikatuek uste zuten Estatuaren esku hartzeak mugatu egiten zuela nekazarien mugimenduaren gaitasuna okupatutako lurrak nork landu behar zituen erabakitzeko. Horrela, 1936ko okupazioek aurrez aurre jarri zituzten ez soilik nekazariak eta lurjabeak, baizik eta baita nekazaritza erreformatzeko bi eredu desberdin ere: bata, Estatu errepublikanoak bultzatutakoa, eta, bestea, sindikatuek eta landa-eremuko antolakundeek behetik eraikitakoa.

Horrela, 1936ko itzainen okupazioek partzialki gainditu zuten Errepublikaren esparru instituzionala. Gobernuak horietako asko legeztatu zituen arren, ekimen praktikoa eta prozesuaren kontrol eraginkorra tokiko nekazarien antolakundeen esku geratu ziren gero eta neurri handiagoan. Extremaduran, besteak beste, langileek bultzatutako okupazio horiek Estatuaren burokrazia bera baino eraginkorragoak izan ziren lurren birbanaketa bizkortzeko eta Espainiako botere harremanak behin-behinean eraldatzeko.

Ondorioak

Azken batean, 1932ko nekazaritza-erreforma gauzatzeko legea ez zen gai izan landa-jabetzaren egitura modu eraginkorrean eraldatzeko. Geldotasun burokratikoak, lurjabeen erresistentziak eta estatu errepublikanoaren ahuleziak landa-eremuan gero eta gizarte polarizazio handiagoa elikatu zuten. Benetako aldaketarik hauteman ez izatearen ondorioz, jornalari eta nekazari pobre asko erradikalizatu ziren, baina, aldi berean, jabeen sektore zabalak Errepublika beren interesen aurkako mehatxu zuzentzat hartu zuten. Edward Malefakis edo Paul Preston historialariek adierazi dutenez, nekazaritzaren auzia izan zen Espainiako Gerra Zibila eragin zuten tentsio faktore handienetako bat.

Langileek bultzatutako lurren okupazioak Estatuaren burokrazia bera baino eraginkorragoak izan ziren lurren birbanaketa bizkortzeko eta Espainiako botere harremanak behin-behinean  eraldatzeko

Are gehiago, nekazaritza-erreforma jabetzaren birbanaketa juridiko gisa bakarrik aztertzen badugu, ikus dezakegu birbanaketa horren balantzea oso mugatua dela: 1936ko uztailean, lurjabe handi gehienek Errepublikaren hasieran zituzten ia lur berberak zituzten. Hala ere, testu honetan azaldu dugun bezala, benetako aldaketa beste plano batean gertatu zen. Nekazarien okupazioek, sindikatuen antolaketak eta landa-mobilizazio gero eta handiagoak botere harremanak aldatu zituzten, aldi baterako, hainbat nekazaritza-eskualdetan.

Extremaduraz gain, Andaluziako eta Aragoiko herri askotan ere lurrak okupatu zituzten, nekazaritza-ustiategiak kolektibizatu zituzten eta sindikatuen eta nekazarien kontrolpean zeuden ekoizpen komunitariorako moduak antolatu zituzten FAIren eta CNTren gidaritzapean eta milaka nekazari antolaturen parte-hartze aktiboarekin. Horrela, garai hartan nekazaritzan izan ziren eraldaketa sakonenak ez zituen estatu errepublikanoak gauzatu, baizik eta antolakunde iraultzaileek eta nekazarien mugimenduak, alegia, Gerra Zibilean botere tradizionalaren deskonposizioa aprobetxatuz behetik jardun zutenek.

Azken finean, boterea ez da legezko jabetzaren kontua bakarrik, etengabe gauzatzen eta eztabaidatzen den harreman soziala baizik. Ildo horretatik, Errepublika bete gabeko promesa bihurtu zen azkenean.