AEBetako diplomaziaren komunikatuak seinalatutako erakundeen artean, energiaren sektoreko hiru enpresa nabarmentzen dira: Petrolioaren Ikerketa Zentroa (CEINPET), Energia Enpresa S.A. (ENERSA) eta Einarbo S.A. Halaber, Donald Trumpen administrazioak Mariel S.A.-ren Edukiontzien Terminala sartu du zerrendan, Karibeko herrialdeko portuko operadore nagusia, "Grupo de Administración Empresarial S.A. (GAESA) konglomeratu militarrak gidatutako ihes-sare baten parte dela" esanez, "enbargoa saihesteko ". Kubako nazioarteko mediku-misioen sistema ere hartu dute jomugan AEBek, Etxe Zuriak bereziki seinalatutako programa bat.

Banakako arloan, zigorrek zuzenean seinalatzen dituzte Kubako Osasun Publikoko ministro Jose Angel Portal Miranda eta Lankidetza Medikoko Unitate Zentraleko (UCCM) zuzendari Gretza Sanchez Padron. Izendatze horrek ondorio legalak ditu, AEBetako lurralde- edo lege-jurisdikziopean dauden pertsona zigortuen aktibo, jabetza eta interes guztiak berehala izozten baitituzte. Era berean, Estatu Batuetako herritarrei edo korporazioei debekatu egiten zaie inplikatuekin edozein motatako transakzio komertzialak egitea.

Azken ebazpen hori hilabete batzuk lehenago hasitako gogortze sistematiko baten jarraipena da. Ekainean, Washingtonek antzeko murrizketa batzuk ezarri zituen Miguel Diaz-Canel presidentearen, haren familiako kide batzuen eta Raul Castro agintari ohiaren seme Alejandro Castro Espin koronelaren aurka. Aldi berean, AEBetako Justizia Sailak indarrean mantentzen du Raul Castroren aurkako auzipetze judiziala, 1996an izandako "bi hegazkin zibilen eraispenean izan zuen erantzukizunagatik".

Habanatik, Kanpo Harremanetarako Ministerioak gogor erantzun du, AEBen neurriak gaitzetsiz. Bruno Rodriguez Kubako kantzilerrak publikoki salatu du "eraso-ekintza" bat dela honakoa, "Kubako herri osoaren aurkako zigor kolektibo" bat ezartzeko. Uharteko diplomaziaburuaren esanetan, Etxe Zuria setio ekonomikoaren ondorioak ezkutatzen saiatzen ari da, eta, aldi berean, AEBetako Gobernuari leporatu dio "asmo genozidak" izatea, krisi humanitarioa maila handian eragiteko.

Jaietan, emakumeen aurkako sexu-erasoak eta bestelako eraso matxistak errealitate bat direla salatu du Itaiak, eta gogoan izan du, gainera, gutxienez lau erailketa matxista izan direla Euskal Herrian urte honetan. Uda hasi zenetik hainbatetan nabarmendu duenez, "indarkeria matxistaren aurka kaleak hartzeko unea" dela iritzi dio Emakumeen Antolakunde Sozialistak, eta erasoen aurrean erantzutera eta antolatzera deitu du berriz.

Ibilgailuen Azterketa Teknikorako (IAT) hiru lan-zentro ditu ITASUAk, eta horietatik bitan, Zarautzen (Gipuzkoa) eta Bergaran (Gipuzkoa), uztailaren 13an ekin zioten greba mugagabeari langileek; 55 dira denera. Izan ere, Gipuzkoako gainerako lantegietakoak baino askoz ere lan-baldintza kaskarragoak dituzte: gutxiago kobratzen dute (urtean 8.000 euro gutxiago hainbat kasutan), nahiz eta 133 ordu gehiago egiten duten lan. 

ITASUAk negoziatzeko duen borondate falta salatu dute ELAk eta LABek, eta Eusko Jaurlaritzari eskatu diote interbenitu dezala.

Hego Uribeko Itaiak ohartarazi du larriagotzen ari dela matxismoa, besteak beste, "sare sozialen bidez eta influencer matxisten eta erreakzionarioen eskutik emakumeen irudi sexualizatua indartu delako". Eta gaineratu du: "Horrek eragin berezia du gazteen artean, eta emakumeak mespretxatzen dituzten, erasoak justifikatzen dituzten eta haiekiko edozein jokabide onargarria dela sinetsarazten duten mezuak normalizatzen laguntzen ari da".

Honakoa ez da gizon mordoak osatutako online talde bat argitara ateratzen den lehen aldia, Itaiak gogorarazi duenez: "Ezagunak egin dira emakumeei eraso egiteko aholkularitza taldeak edo emakumeen kontrako mezuak zabaltzeko talde misoginoak". Horiek horrela, Emakumeen Antolakunde Sozialistak defendatu du ezinbestekoa dela matxismoaren aurkako jarrera hartzea, "hori egin ezean, matxismoa normalizatzen eta erasotzaileen inpunitatea areagotzen delako".

Telefono-linea ez zen izan ospakizunaren ondoren jarduera handia izan zuen kanal bakarra. Biharamunean, astelehenean, posta elektroniko bidez egindako kontsultak %1.000 igo ziren. Aldi berean, lineako txataren bidez kudeatutako interakzioek %60 egin zuten gora, eta WhatsApp zerbitzura bidalitako mezuak %8,75 areagotu ziren.

Laguntza eskatzeko kontaktuen gorakada hori bat dator aste tragiko batekin, gutxienez hiru erailketa matxista baieztatu baitituzte Espainiako Estatuan. Azken hilketa horiekin, indarkeria matxistaren ondorioz bizia galdu duten emakumeak, guztira, 31 izan dira Espainiako Estatuan urtea hasi zenetik. Kopuru horrek modu kezkagarrian gainditzen ditu azken urteetako erregistroak, 2025eko data berdinetan, 22 hilketa zenbatzen baitziren.

2024koak dira auzitegietara eramandako gertakariak. Gizonezkoak, legez, debekatuta zuen emakumearekin harremanetan jartzea 2023ko otsailetik, baina hainbat mezu bidali zizkion 2024ko apirilean, ekainean eta uztailean. Gero, uztailaren 6an, emakumearen etxeraino joan zen, eta epaileak berak frogatutzat jo duenez, atea irekitzen saiatu zen. Ez zuen lortu, eta alde egin zuen.

Horren ostean piztu zen sutea emakumearen etxebizitzan. Epaileak dio, ordea, ez dela frogatu gizonezkoak etxera sartzea lortu zuenik eta sua sortu zuenik. Horiek horrela, bera absolbitzea erabaki du.

50 urte igaro dira, eta auzia oraindik zabalik dago. Historiako isiltasun handiekin gertatu ohi den bezala, egia falta den tokia kontakizunek eta espekulazioek bete dute. Batzuk besteak baino hobeto dokumentatuak; batzuk deserosoagoak; batzuek, berriz, oihartzun mediatiko handiagoa izan dute.

Erreportaje hau aurretik Arteka-n argitaratutako beste bi lanen jarraipena da: Pertur: iraultzaile baten desagerpena eta Otsagabia ponentziak 50 urte: Pertur eta KASen arteko elkarrizketa. Lehenengo erreportajea UPV/EHUko Giza Eskubideen Katedraren 2017ko txostenean oinarritu zen, eta auziaren irakurketa kritikoa eskaini zuen. Bertan azpimarratzen zen ikerketa hasieratik bertatik eskasa izan zela, eta hamarkadetan hedabide nagusiek zabaldu duten ETAren ustezko "barne-garbiketaren" hipotesia zantzu ahul eta, askotan, interesatuetan oinarritu dela. Kontakizun hori nagusitu den bitartean, estatuaren aparatuetara, eskuin muturrera eta neofaxista italiarrengana seinalatzen zuten arrastoak sistematikoki baztertu edo isilarazi dira.

Bigarren erreportajearen helburua Perturren proiektu politikoa berreskuratzea izan zen; izan ere, ez zetorren bat hedabideek eta zenbait sektore politikok geroago egotzi zioten irudiarekin. Perturrek ez zuen armak uztearen alde egiten, ezta demokrazia burgesaren baitan txertatzearen alde ere; borroka armatuaren eginkizuna testuinguru historiko berrira egokitzea proposatzen zuen, ikuspegi iraultzaileari uko egin gabe. Haizea eta Sustraiak elkarteak gogorarazi berri duenez, Perturrek "desagerpen bikoitza" pairatu du: fisikoa ez ezik, politikoa ere bai. Haien hitzetan, "Perturren memoria militantea ere desagerrarazi nahi dute".

Hirugarren erreportaje honek ez du misterioa behin betiko argitzeko asmorik. Bere xedea da 50. urteurrenaren harira hedabide ofizialistek egindako estalduraren kontraesanak eta hutsuneak agerian uztea, eta kontakizun nagusia dokumentatutako zantzu berriekin alderatzea. Izan ere, hedabide handiek "barne-garbiketaren" kontakizuna —eta harekin batera inoiz existitu ez zen Perturren karikatura politikoa— eskura dauden frogak kontrastatu gabe errepikatzen duten bitartean, Perturri buruzko egia lurperatuta egongo da. Eta egia hori ez da haren familiaren eskubidea bakarrik; euskal langile-klaseak bere memoria historikoarekin duen zorra ere bada.

1. Hiru hedabide, kontakizun bakarra

Perturren desagerpenaren 50. urteurrenak artikulu, erreportaje eta ikus-entzunezko edukien oldea ekarri du. Horien artean, hiru hedabide nabarmendu dira, bai duten zabalkundeagatik, bai iruditeria kolektiboan nagusi den kontakizuna indartzeko duten gaitasunagatik: El País, El Diario Vasco eta elDiario.es. Hiru hedabideek erreportaje luzeak argitaratu dituzte, eta, tonuan, estiloan eta ikuspegian aldeak izan arren, eskema narratibo bera partekatzen dute: hirurek Perturren pentsamenduaren interpretazio oker bera errepikatzen dute, eta hirurek sistematikoki bazter uzten dituzte azken urteotan datu berriak ekarri eta kontakizun horren sendotasuna zalantzan jarri duten ikerketak.

Hirurek ikuspegi bera partekatzen dute: Lourdes Auzmendiren —Perturren bikotekidearen— testigantza da kontakizunaren ardatza, eta ETAren barruko "kontu-garbitzearen" hipotesia aurkezten dute "sinesgarriena" balitz bezala. Hirurek aipatzen dute trama parapolizial edo neofaxista baten aukera, baina bigarren mailako hipotesi huts gisa aurkezten dute, ez dute garatzen, eta ez dute kontrastatzen norabide horretan dauden froga eta zantzu ugariekin. Hirurek, era berean, sistematikoki isilarazten dituzte azken urteotan datu berriak ekarri eta kontakizun horren oinarriak kolokan jarri dituzten ikerketak. Eta, are larriagoa dena, hirurek aurreko erreportajeak salatu zuen Perturren pentsamenduaren desitxuratze bera errepikatzen dute: armak utzi eta erregimen demokratiko berrian integratu nahi zuen "posibilista" gisa aurkezten dute, haren proposamen politikoa askoz ere konplexuagoa eta erradikalagoa zenean. Martin Auzmendi abokatu eta militantekide ohiak, Berria-k uztailaren 23an argitaratutako elkarrizketa batean, hedabideen egun hauetako estaldura kritikatu du: "Aste hauetan ikusten ari naizena ikusita, tristura eragiten dit... Hipotesien arteko lehia bat ikusten ari naiz, eta hori penagarria da niretzat. Nor bere hipotesiaren defentsan tematuta dago, eta kasu batzuetan espekulazio hutsak erabilita".

'El País': memoria pertsonalaren epika

Joan den uztailaren 5ean, Pablo Ordazek El País egunkarian 50 años buscando a Pertur erreportajea argitaratu zuen. Testu luzea da, tonu literario eta hunkigarrikoa, Lourdes Auzmendiren bizitza gaztetatik gaur egunera arteko kronika gisa eraikia. Ines Moreno Bergaretxeren, Perturren arrebaren, testigantza ere jasotzen du; hark xehetasunak ematen ditu familiari eta Eduardoren militantziaren ondorioz pairatutako errepresaliei buruz.

Hala ere, Auzmendi da kontakizun osoan benetako pisua duen lekuko bizi bakarra. Ez dago bestelako testigantzekin edo hipotesi alternatiboak defendatzen dituzten ikerlariekin kontrasterik. Pista neofaxista eta estatuaren balizko inplikazioa aipatzen dira, baina ez dira garatzen: ez dira Concutelli edo Izzo aipatzen, ezta Italiako sumarioa edo 1977an Segurtasun Zuzendaritza Nagusiak Frantziari igorritako txostena ere. Era berean, ez da gogorarazten egunkari berak 1976an bertan beste norabide batzuk iradokitzen zituzten polizia-iturrien informazioak argitaratu zituela.

Eta, are larriago, Perturren pentsamendua berriz ere faltsutzen da. Artikuluak hitzez hitz dio: "Francoren heriotzaren ondoren, ETA erakunde terroristak armak uztea eta alderdi politiko bihurtzea defendatzen zuen buruzagi gaztea". Horrenbestez, El País-en bertsioak Perturren benetako proiektu politikoa sinplifikatu eta desitxuratu egiten du, inoiz izan ez zen zerbait bihurtuz, haren desagerpenari buruzko kontakizun jakin batean kabitu dadin.

'El Diario Vasco': tokiko kronika, doinu bera

Bi egun beranduago, uztailaren 7an, Iñaki Beobidek El Diario Vasco egunkarian Mende erdia galderaz eta zauri irekiz betea izeneko erreportajea argitaratu zuen. El País-ekoa baino kazetaritzazkoagoa eta literatura gutxiagokoa bada ere, eskema narratibo bera errepikatzen du. Ikuspegia tokikoagoa da, Pertur hazi zen lurraldeari eta haren familia bizi den inguruneari lotuagoa; hala ere, Euskal Herrian auziaren erreferentzia bihurtzeko asmoa nabaria du.

Erreportajeak familiaren eta Perturren ingurukoen testigantzak biltzen ditu, kasua Trantsizioaren testuinguru historikoan eta ETAren bilakaeraren baitan kokatzen du, eta aipatzen ditu ikerketa judizialak izan zituen zailtasunak. Hala ere, kontakizunaren ardatza berriz ere Lourdes Auzmendiren testigantza da ia erabat, eta azpimarratzen du Pakito eta Miguel Angel Apalategi Apala izan zirela Pertur bizirik ikusi zuten azken pertsonak, ia auziko froga nagusia balitz bezala. Ez du aipatzen Egañaren eta Etxeberriaren ikerketa, eta gezur bera errepikatzen du: Pertur armak uztearen aldeko ideologoa bailitzan aurkezten du.

Erreportaje honen berezitasuna da 2016an familiaren gutuna argitaratu zuen egunkari berean argitaratu izana. Gutun hartan, Moreno Bergaretxe familiak ez zuen inor seinalatzen; egia baino ez zuen eskatzen. Honela zioten: "Hasierako nahasmena, ziurgabetasuna, amorrua, bertsio desberdinak, pista faltsuak, manipulazioa, omenaldiak eta huts egindako ikerketak; urrats bakoitzarekin itxaropen izpi bat eta, berehala, etsipen berri bat". 2026ko erreportajeak, ordea, ez du azaltzen familiak 1978ko jarreraz geroztik egin duen ñabardura.

Uztailaren 17an, 50. urteurrena baino lau egun lehenago, El Diario Vasco-k kontakizun nagusiaren oinarriak pitzatzen hasten den beste informazio baten berri eman zuen: Euskal Herriko Giza Eskubideen Behatokiaren (GEBehatokia) txostena. Txosten horren ondorio nagusia argia da: Perturren desagerpena Espainiako Estatuaren zerbitzu sekretuen operazioa izan zen, eta baztertu egiten du Berezien egiletza.

Txostenaren arabera, "zerbitzu sekretuek baino ez zuten halako operazio bat prestatzeko gaitasuna: infiltrazioa, tranpa-hitzordua antolatzea, bahiketa gauzatzea eta frogak ezabatzea". Horrenbestez, hipotesirik sinesgarriena litzateke zerbitzu horiek neofaxista italiarrak edo bestelako mertzenarioak erabiltzea Eduardo Moreno Bergaretxe Espainiako lurraldera eramateko. 

GEBehatokiaren txostenak hiru argudio nagusi ematen ditu Berezien hipotesia baztertzeko. Lehenik eta behin, ez zukeen inolako zentzurik operazioa erakundeko bi kide ezagunenek —Pakitok eta Apalak— gauzatzea; hala izan balitz, Pertur desagerrarazi aurretik harekin inolako topaketa ikusgarririk ez izaten saiatuko ziren. Bigarrenik, tamaina horretako operazio batek plangintza, baliabideak eta estaldura behar ditu; nekez izan zitekeen ekintza inprobisatu bat. Hirugarrenik, eta agian garrantzitsuena, Sabin Atxalandabasok ere garai berean eta antzeko baldintzetan tranpa-hitzordu bat jaso zuela dokumentatzen du.

Perturrekin batera ETA (pm)-ko Bulego Politikoko kidea zen Atxalandabaso Aljeriara joana zen aste batzuk lehenago, FLNko zuzendaritzarekin elkartzera eta ETAko militanteen prestakuntza Aljeriako Poliziaren instalazioetan zehaztera. Txostenaren hitzetan, Espainiako Poliziak eta Espainiaren enbaxadak harreman horiek zelatatu zituzten; hori litzateke biei, aldi berean eta barne-bideetatik, tranpa-hitzordu bana helaraztea azaltzen duen lotura nagusia.

Behatokiak, halaber, 1976ko maiatzeko batzarrean Perturri egindako atxikipena bere testuinguruan kokatzen du. Haien iritziz, helburua diziplinazkoa zen, Perturren eragina ahultzea eta eztabaida baldintzatzea; ez, ordea, hilketa baten entsegu bat. Era berean, Perturrek Lourdes Auzmendiri bidalitako gutunean aipatzen zituen "konspirazioak" eta "maniobra zikinak" ez dituzte bere kideek hiltzeko beldurraren frogatzat hartzen, baizik eta barne-giroari egindako kritika politiko gisa.

Hala ere, txosten horrek ia ez du oihartzunik izan. El Diario Vasco-k argitaratu zuen, baina egun berean Perturren arrebarekin egindako beste erreportaje batek arreta bereganatu zuen, tonu zuhurxeagoa izan arren ikuspegi bera mantentzen zuena. El País-ek eta elDiario.es-ek, berriz, ez zioten GEBehatokiaren txostenari inolako garrantziarik eman. Azken horrek gainetik baino ez zuen aipatu, "asmo txarreko buloa" zela esanez, ondorioak eztabaidatu gabe; El País-ek, aldiz, ez zuen aipatu ere egin.

Adierazgarria da hedabide nagusiek erakutsitako isiltasuna giza-eskubideen behatoki batek egindako eta eskuragai dauden frogak berrikusten dituen txosten sendo baten aurrean. Arazoa ez da txostena garrantzirik gabea izatea; arazoa da 50 urtez eraiki duten kontakizunean ez dela kabitzen. Eta kontakizun horretan tokirik ez duen oro isilarazi egiten da.

'ElDiario.es': bertsio ofizialaren defentsa oldarkorra hedabide "kritiko" batean

Uztailaren 19an, Iker Rioja Anduezak elDiario.es egunkarian Mende erdia Pertur gabe, ETA politiko-militarreko buruzagia: "Herrialde honetan oso merke atera da hiltzea" izeneko erreportajea argitaratu zuen. Hiruren artean, alde handiz, Berezien hipotesiaren alde modu esplizitu eta oldarkorrenean egiten duena da. Izenburuak berak balio-epai bat ezartzen du irakurketaren hasieratik: Auzmendiren "herrialde honetan oso merke atera da hiltzea" esaldiak salaketa moralaren eremura eramaten du kontakizuna, gertakarien eta ikerketaren azterketara baino gehiago.

ElDiario.es-ek GEBehatokiaren txostena aipatzen du. Era berean, Yoyesen (Dolores Gonzalez Katarain) kasuarekin paralelismoa egiten du, ETA militarrak 1986an hil zuen buruzagiarekin, "ETAk bere disidenteak ezabatzen ditu" tesia indartzeko. Hala ere, xehetasun garrantzitsu bat isilarazten du: atentatu hura ETAk berak aldarrikatu zuen.

Bestalde, Perturren ustezko "ondare politikoa" ere testuinguruan kokatzen saiatzen da, ETA (pm)-ren ondorengo armagabetzearekin eta Euskadiko Ezkerra alderdiaren sorrerarekin lotuz —gerora PSErekin bat egingo zuen alderdia—. Historiografiaren ikuspegitik zalantzaz beteriko kontakizun teleologikoa da hori, aurreko Otsagabia ponentziak 50 urte: Pertur eta KASen arteko elkarrizketa erreportajean xeheki azaldu bezala.

GEBehatokiaren txostena aipatu arren, elDiario.es berehala indargabetzen saiatzen da: "asmo txarreko bulo" gisa izendatzen du, baina azalpenik eman gabe. Ez ditu haren ondorioak azaltzen, ezta aurkeztutako frogekin kontrastatzen ere.

Ikerketa independenteek pista interesgarriak eskaintzen dituztenean, hedabideek eztabaidarik gabe baztertzen dituzte, aurrez ezarritako kontakizunean kabitzen ez badira. Horrela mantentzen dute hipotesien tratamendu desorekatua: estatuari begira aurkezten den oro bazterrean uzten da sistematikoki; ETAri begira jartzen dena, aldiz, albiste bihurtzen da, oinarriak ahulak izan arren.

Bere burua "kritikotzat" eta "alternatibotzat" aurkezten duen hedabide batek komunikabide tradizional handien topiko berak errepikatzeak agerian uzten du kontakizun horren zeharkakotasuna.

Gainera, Perturren pentsamenduari buruzko gezur bera berriz ere errepikatzen du: "borroka armatua pixkanaka baztertu eta bide politiko hutsen alde egin nahi zuen ideologo" gisa aurkezten du.

2. Memorialaren txostena: bertsio instituzionala

Barne-garbiketaren hipotesia ez dute hedabide nagusiek bakarrik bultzatu; erakunde ofizial baten babesa ere badu: Terrorismoaren Biktimen Memorialaren Zentroarena. Haren ikertzaile nagusiak, Gaizka Fernandez Soldevillak, argitaratutako ikerketa batean dio, "ia erabateko ziurtasunez", Pertur Bereziek hil eta itsasora bota zutela.

Txostenak "berritasunak" bailiran aurkezten ditu Baionan txalupa baten lapurreta eta gorpuaren ustezko kokalekuari buruz egiaztatu gabeko hainbat lekukotasun. Hala ere, haren argudio nagusia hedabideetako erreportajeen zutabe berean oinarritzen da: gatazka ideologikoan. Baina ikusi dugu tesi hori Perturren proiektu politikoaren funtsezko desitxuratzean oinarritzen dela; "moderatu" gisa aurkezten du, armak uztearen aldekoa balitz bezala. Irudi sinplifikatu hori, ordea, gezurtatu egin dute bai hura ezagutu zutenek, bai Perturrek berak utzitako idazkiek.

Gainera, Memorialaren txostenak erabat baztertzen du estatuaren inplikazioa, gerra zikinaren hipotesia "asmakizun" huts gisa sailkatuz. Ondorio horrek talka egiten du GEBehatokiaren ikerketekin eta Egañak dokumentatutako hainbat zantzurekin ere, hala nola amarruz prestatutako hitzorduarekin edo Aljeriako loturarekin.

Memorialaren jarrerak agerian uzten du "barne-doikuntzaren" kontakizuna ez dela kazetaritza-erabaki hutsa, baizik eta aukera politiko eta instituzionala ere badela; eta horrek, neurri handi batean, auzia argitzea oztopatzen du.

3. Zantzu berriak eta eguneratutako pista zaharrak: hedabideek kontatzen ez dutena

Hedabideetako zarata gorabehera, ikerketa independenteak ere existitzen dira. Iñaki Egaña historialariak eta Paco Etxeberria Aranzadi Zientzia Elkarteko auzi-medikuak urteak eman dituzte auzia ikertzen. Egaña ezker abertzaleko historialaria da, euskal gatazkari eta frankismoaren errepresioari buruzko lan ugariren egilea. Etxeberria, berriz, Aranzadi Zientzia Elkarteko auzi-medikua da; Gerra Zibileko eta frankismoko hobi komunen indusketetan parte hartu du, baita Euskal Herriko behartutako desagerpen ugari ikertzen ere. Bere lanik ezagunenen artean daude Lasa eta Zabalaren gorpuzkiak identifikatzea eta berreskuratzea. Perturren auzian egin duten elkarlana funtsezkoa izan da. Horren emaitzak bildu ditu Egañak Objetos perdidos (2021) liburuan; bertan, 2017ko UPV/EHUren txostenean agertzen ez ziren iturri eta lekukotasun berriak argitaratzen ditu. Bertan defendatzen du Perturren desagerpena ez zela ez krimen pasionala, ezta mendeku hutsezko barne-ekintza ere; aitzitik, litekeena dela Espainiako zerbitzu sekretuek —eta agian Frantziakoek ere— antolatutako inteligentzia-operazio bat izatea, motibazio geopolitikoekin. Egañak bildutako aurkikuntza berriek, ondoren xeheago azalduko ditugunek, garrantzi berezia dute:

• Perturrek desagertu zen egunerako jasotako hitzordua faltsua zen; ez zuen ustezko iturriak bidali. Mugalde liburudendaren bidez prestatutako tranpa-hitzordua izan zen, eta konfiantza osoko militante batek, Joseba Aulestia Zotza-k, helarazi zion. Beste errefuxiatu batek, Sabin Atxalandabasok, antzeko hitzordu bat jaso zuen, baina susmagarria iruditu zitzaionez baztertu egin zuen.
  
  
• Donibane Lohizunetik Behobiako mugara benetako joan-etorria 20 minutu ingurukoa izan zen, eta ez Francisco Mujika Garmendia Pakito-k Frantziako Poliziari adierazitako bi ordukoa. Horrek gezurra esan zuela frogatzen du, nahiz eta horrek ez duen nahitaez Perturren desagerpenarekin loturarik izan behar.
  
  
• Desagertu baino aste batzuk lehenago, Pertur Sabin Atxalandabasorekin batera Aljeriara joana zen ETA (pm)-ko militanteentzat prestakuntza militarra negoziatzera, Mendebaldeko Saharako krisi betean. Horrek erakundea eta bere buruzagiak Espainiako zein Frantziako zerbitzu sekretuen jomugan jarri zituen.
  
  
• Frantziako espioitza-zerbitzuetako agente batek Atxalandabasori Perturren truke Carlos Txakalari buruzko informazioa eskaini omen zion, Frantziak bilatzen zuen nazioarteko militante palestinazalearen ingurukoa.
  
  

Azken pista horiek, Euskal Herriko Giza Eskubideen Behatokiaren (GEBehatokia) txostenarekin batera —desagerpena "hain eraginkortasunez eta zehaztasunez" antolatzeko gaitasuna zerbitzu sekretuek baino ez zutela ondorioztatzen duen txostenarekin—, oso bestelako agertokia marrazten dute hedabide nagusiek eskaintzen dutenarekin alderatuta. Hedabide nagusiek frogarik gabe "barne-garbiketaren" kontakizuna errepikatzen duten bitartean, Egañaren eta Etxeberriaren ikerketek, urtez urte, pista berriak ekarri dituzte. Pista horiek kontakizun nagusia zalantzan jarri dute, eta bestelako hipotesi bat indartu da: motibazio geopolitikoa zuen inteligentzia-operazioarena.

Aurkikuntza hauek garrantzi handia izan arren, ez El País-ek, ez El Diario Vasco-k, ez elDiario.es-ek, ez Terrorismoaren Biktimen Memorialak ez dituzte beren erreportajeetan aipatu ere egin. Aurrez ezarritako kontakizunarekin bat ez datorren guztia baztertzeko estrategia bera errepikatzen dute. Azter dezagun, beraz, zeintzuk diren ekarpen berri horiek: zer argitzen duten, zer berrantolatzen duten eta zein elementu komeni den berriz mahai gainean jartzea.

Tranpa-hitzordua: aurrez prestatutako operazioa

Egañaren aurkikuntza garrantzitsuenetako bat da berrestea Perturrek 1976ko uztailaren 23rako jaso zuen hitzordua faltsua zela. Ez zen benetako kontaktu batek deitutako bilera, baizik eta tranpa-hitzordu bat, segurtasun-etxebizitzatik atera eta arrisku egoeran jartzeko prestatua. Egañak gogorarazten du hitzordua Hendaiako Mugalde liburu-dendaren bidez antolatu zela, garai hartan Ipar Euskal Herrian ETAko militanteen topaleku eta mezularitza-gune ohikoa zena. Baina benetako berritasuna ez da tokia, baizik eta erabilitako metodoa: oharra Joseba Aulestia Zotza-k, Perturren konfiantza osoko militanteak, bere etxean bertan eman zion, uztailaren 23ko goizean goiz. GEBehatokiaren txostenak datu hori berresten du: "1976ko uztailaren 23rako egiaztatutako hitzordu bakarra Pausun (Behobiako mugan) goizeko 11:30erako ezarria zegoena zen. Era berean, baieztatu ahal izan dugu Joseba Aulestia Zotza-k goiz hartan bertan, lehen orduan eta Perturren etxean, ohar bat eman ziola eskura. Beraz, bi komunikazioak Perturrentzat erabateko konfiantzazko kanal baten bidez iritsi ziren, Bereziek kontrolatzen ez zuten kanal baten bidez".

Datu horrek kolpe handia ematen dio Berezien hipotesiari. Izan ere, Bereziek benetan Pertur bahitu eta desagerrarazi nahi izan balute, ez lukete Aulestia bezalako konfiantzazko militante bat erabiliko; are gutxiago Perturren ildo politikokoa zen militante bat, eta ez Berezien ingurukoa. Tranpa-hitzordua Perturrek inolako susmorik izan ez zezan diseinatu zen, segurtasun-etxetik inori ezer esan gabe atera zedin. Eta mezulari lanetarako Aulestia aukeratzeak erakusten du operazioa antolatu zuenak ETAren barne-funtzionamendua ezagutzen zuela, baita Perturren konfiantzazko ingurunea ere.

Baina bada beste elementu esanguratsu bat ere. Egañak eta GEBehatokiak dokumentatu dutenez, Sabin Atxalandabasok, Perturren lankideak Bulego Politikoan eta ETA (pm)-ren nazioarteko aparatuaren arduradunak, ia aldi berean antzeko beste tranpa-hitzordu bat jaso zuen. Atxalandabasori, ordea, oharra berandu iritsi zitzaion, eta susmagarria iruditu zitzaionez, baztertu egin zuen. ETA (pm)-ko zuzendaritza politikoko bi kideri ia une berean bidalitako hitzordu faltsu bana ezin da kasualitate hutsez azaldu. Norbait Bulego Politikoko buruzagitza bahitu edo desagerrarazi nahian zebilen. GEBehatokiaren arabera, "Perturren heriotzaren inguruabarrak 50 urte igaro ondoren ere argitu ez izanaren arrazoia da hura atxilotzeko informazioa Poliziari eman zion pertsonaren anonimotasuna babesteko nahia".

Joan-etorriaren benetako iraupena: 20 minutu, ez bi ordu

Egañaren liburuan jasotzen den beste aurkikuntza garrantzitsu batek Donibane Lohizune eta Behobia banatzen dituzten hamabi kilometroak egiteko behar izan zen denborarekin du zerikusia. Pakitok Frantziako Poliziaren aurrean adierazi zuen Renault 5 hartan bi ordu eman zituztela bidea egiteko, goizeko 09:40etatik 11:30era arte. Denbora-tarte hori izan da urte luzez hedabideek "autoan zerbait arraroa gertatu zelako" froga nagusitzat aurkeztu dutena.

Egañaren ustez, ordea, baieztapen hori gezurrezkoa da. Lekukoak elkarrizketatu eta datuak gurutzatu ondoren, ondorioztatu zuen bidaia 20 minutu ingurukoa izan zela, distantzia horretarako ohikoa den denbora, alegia. Lekukoen bidez egiaztatutako datu bat eskaintzen du: 11:50ean Pakito eta Apala jada Hendaiako La Poste tabernan zeuden, beste militante batzuekin elkartuta. Horiek beraiek baieztatu zuten han ikusi zituztela. Horrek esan nahi du, Behobiara 11:30ean heldu eta handik Hendaia aldera itzuli baziren, 11:50ean tabernan egotea guztiz bateragarria dela 20 minutuko joaneko eta beste hainbesteko itzuliko bidaiarekin.

Zergatik esan zuen gezurra Pakitok? Horrek ez du zertan esan nahi Pertur bidean hil eta desagerrarazi zutenik. Baliteke gezurra beste jarduera klandestino batzuk estaltzeko esan izatea, Poliziari azaldu nahi ez zizkioten bestelako kontuak babesteko. Edonola ere, hamarkadetan Berezien aurkako salaketaren zutabeetako bat izan den "ordu eta erdiko hutsune susmagarria" ere erori egiten da.

GEBehatokiaren txostenak ez du xehetasun hori zuzenean aztertzen, baina beste ondorio garrantzitsu bat azpimarratzen du: egileak Bereziak izan balira, "ez zuketen operazioa beren bi aurpegirik ezagunenekin gauzatuko", Perturrekin desagertu aurretik inolako lotura ikusgarririk izatea saihestuko baitzuten. Izan ere, Pakito eta Apala benetan egileak izan balira, ez luke zentzurik Perturrekin Donibane Lohizuneko kaleetan denen bistan ibiltzeak, beste militante batzuek elkarrekin ikusi zituztela baieztatu izanak, edo beraiek aitortu izanak Perturrekin egon zirela. Eta, hain zuzen ere, hori guztia gertatu zen.

Aljeriako lotura: motibo geopolitikoa

Egañaren ikerketako aurkikuntzarik garrantzitsuena —eta, agian, operazio osoari zentzua ematen diona— Perturren eta Aljeriaren arteko lotura da, Mendebaldeko Sahararen krisiaren testuinguruan. Historialariak dokumentatzen du Pertur eta Atxalandabaso Aljeriara joan zirela desagertu baino aste batzuk lehenago, Aljeriako Nazio Askapenerako Fronteko (FLN) zuzendaritzarekin elkartzera. Helburua zen adostea ETA (pm)-ko hamarnaka militantek Aljeriako Poliziaren instalazioetan, Souman, prestakuntza jasoko zutela.

Garai hartan Aljeria nazio-askapen mugimenduen eta Sobietar Batasunaren aliatu nagusietako bat zen. Era berean, Mendebaldeko Sahararen askapen-gerran Fronte Polisarioaren babesle nagusia zen. GEBehatokiaren txostenak ere berretsi egiten du hori: "Espainiako Poliziak eta enbaxadak harreman horiek zelatatu zituzten, eta horixe da biei aldi berean, barne-bideetatik, tranpa-hitzordu bana helarazi izana azaltzen duen lotura nagusia".

Aljeriako loturak Perturren desagerpena Gerra Hotzaren eta Afrika iparraldeko tentsio geopolitikoen testuinguruan kokatzen du. Espainiak, Mendebaldeko Sahara oraindik de iure administratzen zuen estatu gisa, interes zuzena zuen ETA (pm)-k Aljeriarekin harreman militar iraunkorrak ez ezartzeko. Horrelako akordio batek Madrilentzat porrot diplomatikoa ez ezik, arrisku militarra ere izango zukeen.

Frantziak ere mesfidantzaz ikusten zuen bere eragin-eremuan jarduten zuten mugimendu independentista eta sozialistek atzerritik jasotzen zuten edozein babes. Horregatik, Egaña urrats bat harago doa, eta Frantziako zerbitzu sekretuen balizko inplikazioa ere aipatzen du. Haren ikerketaren arabera, Pertur desagertu ondoren, Frantziako inteligentzia-zerbitzuetako agente batek Sabin Atxalandabasori honako trukea proposatu zion: "Perturren berri emango dizuegu, baldin eta Carlos Txakalari buruzko informazioa ematen badiguzue". Carlos Txakala —Palestinaren aldeko militante internazionalista venezuelarra, Parisek "terrorismoa" leporatuta lehentasunezko jomuga bihurtua— Frantziako zerbitzu sekretuen helburu nagusietako bat zen. 1975ean, ETA (pm)-ko hainbat militantek prestakuntza militarreko ikastaroak jaso zituzten Yemenen, eta han Carlos Txakalarekin topatu ziren. Egañak ezin du erabat baieztatu Frantziako zerbitzu sekretuek egindako ustezko eskaintza hori benetakoa izan zenik. Hala ere, hala izan balitz, orain artekoei hirugarren ikerketa-ildo osagarri bat gehituko lieke.

Kontakizun ofiziala kolokan jartzen duen kontraesana

Aljeriako auziak badu beste garrantzi bat ere, hedabide nagusiek inoiz planteatu ez duten galdera bat mahai gainean jartzen baitu. Pertur benetan "posibilista" bat bazen, borroka armatua utzi eta "demokrazia besarkatu" nahi zuena —hedabide eta sektore politiko nagusiek aurkezten duten bezala—, zergatik joan zen Aljeriara desagertu baino aste batzuk lehenago Berezientzako goi-mailako entrenamendu militarrak negoziatzera? Erantzuna sinplea da, eta errotik eraisten du urte luzez eraiki den kontakizunaren oinarria: borroka armatua uztea inoiz ez zen izan Perturren helburua. Aljeriara egindako bidaiak, FLNrekin antolatutako entrenamenduak eta Aljeriako Gobernuarekin izandako harremanek argi erakusten dute Perturrek borroka armatuaren alde egiten jarraitzen zuela, tresna politiko gisa ulertuta. Borroka armatua zuzendaritza politiko baten kontrolpean eta haren estrategiaren menpe egon behar zuen tresna zen haren ustez.

Ez zen bakezalea, ez erreformista, ezta "posibilista" ere; marxista iraultzailea zen, eta bere estrategia testuinguru historiko berrira egokitzen saiatzen zen, baina gizartearen eraldaketa iraultzailearen helburuari uko egin gabe. Horretarako, Espainiaren eta Frantziaren interes inperialistak Afrika iparraldean kolokan jartzen zituzten aliatuengan bilatu zuen babesa, eta horregatik bihurtu zen jomuga.

Koherentzia eta argitasun horiexekin azaltzen zituen Perturrek bere helburuak Otsagabia ponentzian. Testuak ez du inon ere —ez modu esplizituan, ez inplizituan— armak uzteko aipamenik egiten. Bere egitasmoa euskal langile-klasearen alderdi iraultzailea eraikitzea zen, ez Espainiako demokrazia burgesaren baitan integratzea. Aldiz, badirudi kazetari batek baino gehiagok ez duela ponentziaren edukia irakurtzeko ahaleginik ere egin. Bertsio ofizialistaren alde eraikitako interpretazio-esparru orokorra, eta hura sostengatzen duten hainbat zantzu, behera datoz.

Martin Auzmendik, Perturren burkide eta familiaren abokatu ohiak, hala argitu du Berria-n uztailaren 23 honetan: "Hark ez zuen borroka armatua zalantzan jartzen; ez genuen, ni ere hor nintzen eta. Adierazten genuen egokitzapen bat egin behar zela, eta borroka armatuak herri-mugimenduen lorpenak babesteko egon behar zuela, norabide politikoaren pean. Hortik, batzuek azkenerako esan dute, lasai esan ere, Pertur Bereziek desagerrarazi zutela, borroka armatua bukarazi nahi zuelako. Eta hori ez da horrela; desadostasunak beste batzuk ziren". GEBehatokiak ere hala baieztatu du bere azken txostenean.

Txirrita: falta zen katebegia

1976. urte berean, ETA (pm)-ko beste militante bat ere desagertu zen, eta haren kasuak, paralelismo hutsa edo testuinguru orokorra baino gehiago, Perturren auziarekin lotura operatibo zuzena iradokitzen du. Bernardo Bidaola Txirrita zuen izena; 22 urte zituen eta Lizartzakoa (Gipuzkoa) zen. 1976ko apirilaren 25ean, ETA (pm)-ko komando bat —Gregorio Garitaonaindia Borda, Eulogio TalaveraTala eta Txirrita bera, 18 urteko Iñaki Hernandez mugalari gaztearekin batera— Sara (Lapurdi) eta Etxalar (Nafarroa) arteko muga zeharkatzen saiatzen ari zen. Haien egitekoa Martuteneko espetxetik (Donostia, Gipuzkoa) aurrez prestatuta zegoen ihesaldi bati babesa ematea zen, baina operazioa okertu egin zen. Hitzordura berandu iritsi ziren eta, egunsentian, Guardia Zibilaren patruila batekin egin zuten topo. Tiroketa batean Hernandez zauritu eta atxilotu egin zuten; Talak eta Bordak ihes egitea lortu zuten, eta Donibane Lohizunera itzuli ziren; Txirritak, orkatilan zaurituta, kideei aurrera jarraitzeko esan zien, eta desagertu egin zen. Hori izan zen bere kideek bizirik ikusi zuten azken aldia.

Hilabete baino gehiago igaro ondoren, maiatzaren 28an, haren gorpua Sarako baso batean agertu zen. Espainiako Barne Ministerioaren bertsio ofizialaren arabera, "buruan tiro eginda bere buruaz beste egin zuen". Eta hala eutsi zion bertsio horri hamarkadetan, harik eta 2018an Paco Etxeberria auzi-medikuak —Perturren gorpuzkiak bilatzeko lanean ere aritu den berak— autopsia berria egin eta suizidioaren hipotesia erabat baztertu zuen arte. Estatuak gezurra esan zuen, eta hamarkadetan airean egon den galderak erantzunik gabe jarraitzen du: non egon zen Txirrita denbora horretan guztian, eta nork hil zuen?

Eta zer lotura du horrek guztiak Perturrekin? Egañak kasu honetan xehetasun esanguratsu bat argitzen du, hedabide handiek sistematikoki baztertu dutena: Txirrita Aljeriatik itzuli berria zen harrapatu zutenean. Perturrek eta Atxalandabasok negoziatzera joandako entrenamendu berberetan parte hartu zuen. Hortaz, Bidaolak bazekien nortzuk izan ziren parte-hartzaileak, zein izan ziren datak, zer harreman izan zituzten FLNrekin eta operazioaren xehetasun logistikoak zeintzuk ziren. Guardia Zibilak, bere aldetik, zehazki zekien non eta noiz atzeman behar zuen komando hura.

Egañak argi azaltzen du:

"Espainiako zerbitzuek atxiloketaren eta torturaren bidez lortuko zuten milien entrenamenduei buruzko informazioa. Aljeriara joandakoen datuak eta izenak hilabete batzuk geroago argitaratuko ziren, Alberto Semprunek sinatutako sakoneko erreportaje batean. Baina, itxura guztien arabera, Poliziak oso informazio gutxi zuen ETA (pm)-ri buruz. Salbuespen bakarra Bernardo Bidaola Txirrita-ren bidez lortutako informazioa izan zen; ETA (pm)-ko militante hura 1976ko apirilaren 25ean atxilotu zuten Etxalarko mugan. 42 egun geroago agertu zen hilik, atxilotu zuten lekutik gertu. ETA (pm)-ko zuzendaritzaren arabera, Iruñeko Guardia Zibilaren kuartelera eraman zuten, eta han hil zen tortura-saio batean. Atxilotu aurretik, Bidaola Aljeriako entrenamenduetatik itzuli berria zen".

Dirudienez, Txirritari torturapean ateratako informazioari esker, inteligentzia-zerbitzuek Pertur eta Atxalandabaso identifikatu ahal izan zituzten Aljeriarekin egindako negoziazioen arduradun gisa, eta haiek ezabatzeko operazioa prestatzen hasi ziren. Hilabete batzuk geroago Alberto Semprunek argitaratutako artikuluan Aljeriara joandako militanteen izenak plazaratu ziren, baina ez zen ikerketa-kazetaritzaren emaitza izan; aitzitik, filtrazio bat izan zen Perturren aurkako "ehiza" zilegiztatzeko eta hura jomuga bihurtzeko diseinatua. Beste behin ere, prentsak polizia- eta inteligentzia-aparatuen bozgorailu lana egin zuen, eta beste diana bat jarri zion Perturri.

Gainera, Txirritaren eta Perturren kasuek agerian uzten dute agintariek eta hedabide nagusiek desagerpenen aurrean jokatzeko eredu berbera erabili dutela. Txirritaren kasuan, Barne Ministerioak bere buruaz beste egin zuela asmatu zuen; Paco Etxeberriaren lan forentseak, ordea, gezurtatu egin zuen bertsio hori. Perturren kasuan, Poliziak lehenik trukearen zurrumurrua zabaldu zuen, eta ondoren prentsak "barne-kontuen garbiketaren" hipotesia finkatu zuen, Bereziak errudun seinalatuz. Zergatik sinetsi behar zaie Perturren desagerpenari buruz? Zergatik eman behar zaie sinesgarritasuna mende erdiz bertsio bera behin eta berriz errepikatu dutenei?

Etxalarko leizeak 

Hala ere, Egañaren ikerketa ez zen artxiboetan eta lekukotasunetan amaitu; landa-lanean jarraitu zuen. 2016an, pista batek Txirrita desagertu zen tokiraino eraman zuen. Ordurako hilda zegoen kontrabandista ohi batek, hil aurretik, aitortu zuen Txirritaren gorpua Etxalar inguruko leize batera botatzeko asmoa zutela, eta hainbat kontrabandistak parte hartu behar zutela operazio hartan. Baina ustekabeko gorabehera batek plana zapuztu zuen, eta gorpua zuhaitz baten ondoan utzi behar izan zuten; han aurkitu zuten gero. Aitorpen horretan benetan egonezina sortzen duena da kontrabandista berberek, hilabete batzuk geroago, beste gorpu bat desagerrarazteko enkargua jaso zutela. Oraingo hartan, bai: gorpua Txirritarentzat prestatutako leize berean behera bota zuten. Egañak ez du espekulatzen, baina galdera airean uzten du: 1976an dokumentatutako beste desagerpenik ez bazegoen, baliteke bigarren gorpu hura Perturrena izatea?

Hipotesi horrek bultzatuta, Egaña Etxalarrera joan zen Paco Etxeberria auzi-medikuarekin batera. Metal-detektagailua eta eskaladako materiala hartuta, ingurua miatu zuten Gorka Endazarekin batera; hark jaso zuen kontrabandistaren lekukotasuna. Hainbat leize aztertu zituzten, baina inork ez zuen emaitza argirik eman: bata estuegia zen, eta bestea urez gainezka zegoen; horregatik, bilaketa bertan behera utzi behar izan zuten, arrastorik aurkitu gabe. Egañak eta Etxeberriak Etxalar bisitatu eta aste batzuetara, Endazak datu harrigarri baten berri eman zien: aztertutako leizeetatik gertu zegoen beste bat hainbat zementu-palakadaz itxita agertu zen. Hori guztia haiek handik igaro ondoren gertatu zen, norbait urduri jarri izan balitz bezala.

Mugalarien arrastoaren atzetik

Etxalarren agertutakoa ikusita, Egañak orain arte behar bezala aztertu ez den ikerketa-ildo bat seinalatzen du: mugalariena, mugako pasabideetan aditu zirenena. Txirritaren taldeak Iñaki Hernandez mugalari gaztearen laguntza zuen; mendiko bideak ondo ezagutzen zituen, eta komandoa gidatzeko kontratatu zuten. Kontrabandistak ziren mugako pasabideak benetan ezagutzen zituzten bakarrak, eta bai ETAk bai Guardia Zibilak erabiltzen zituzten. Baina Etxalarko gertakariek agerian utzi dutena lankidetza hutsetik harago doa: mugalari batzuk ez ziren informazioa ematera mugatzen; desagerpen-operazioetan zuzenean parte hartu zuten. Gorpu bat leize batera eramatea edo hilabete batzuk beranduago beste gorpu bat desagerraraztea ez zen edonork egin zezakeen lana: lurra ondo ezagutzea, diskrezioa eta, batez ere, isiltasuna eskatzen zituen.

Eta bigarren gorpu hura Perturrena izan balitz? Egañak ez du galdera horri erantzuterik, baina ez du aukera baztertzen ere. Hipotesi horrek mugalariak kokatzen ditu Txirritaren kasutik harago doan trama baten erdigunean. Bidaolaren gorpua eramaten parte hartu zuten kontrabandista berberak izan zitezkeen, agian, Perturren gorpua desagerrarazteko arduradunak ere. Zerbitzu sekretuek inteligentzia-operazio baten arrasto oro ezabatu nahi bazuten, eta horretarako leizeak erabiltzea erabaki bazuten, mugalariak ziren gorpu bat sekula ager ez zedin bermatzeko gai ziren bakarrak. Nolanahi ere, gaur-gaurkoz, hori hipotesi hutsa baino ez da.

Txirrita hil ondoren, inguruko mugalari askok ibilgailuen eta pertsonen mugimendu susmagarriak ikusi zituzten hurrengo egunetan. Hala ere, orain arte oso gutxi mintzatu dira. Isiltasunak hamarkadetan iraun du; denborak aurrera egin ahala, sekretu asko hilobira eramaten dira. Endazak jaso eta Egañari helarazitako hildako kontrabandistaren aitortzak ikerketa-ildo berri bat irekitzen du, orain arte ia landu gabea: nork eman zuen Txirritaren gorpua lekualdatzeko agindua? Nork agindu zuen, hilabete batzuk geroago, bigarren gorpu bat leize berera botata desagerraraztea? Zer harreman zuten mugalariek Perturren bila ari ziren inteligentzia-zerbitzuekin eta poliziekin?

1976an inguru hartan jardun zuten kontrabandistak galdekatzea eta Poliziaren artxiboak desklasifikatzea giltzarri izan liteke Txirritaren gorpua nork eraman zuen, "suizidioa" muntatzea nork agindu zuen eta torturapean zer informazio atera zioten argitzeko. Baina, aldi berean, Perturren aztarnari buruzko arrasto berriak ere eman litzake. Mugako bideak, leizeak eta isiltasunak ezagutzen zituzten mugalariak dira, agian, estatuak mende erdiz giltzapean gorde duena argitara atera dezaketenak. Badirudi hau ere estatuarentzat deserosoa den beste auzi bat dela: ezkutuko operazioak ikertzen direnean, harimutur batetik tiraka mataza osoa ateratzen da sarri.

Pancorbo Operazioa eta Ameyugoko pista

Txirritaren eta Perturren kasuak Pancorbo Operazioa izenez ezagutzen denaren testuinguru historiko berean kokatzen dira. Gerra zikinaren plan sekretu hori Jose Antonio Saenz de Santa Maria jeneralak berak aitortu zuen, eta Pau Cassenellesek bere doktorego-tesian sakon aztertu du. 1975ean diseinatutako operazio haren helburua Burgosko Pancorbon euskal militanteak atxilotzeko, galdekatzeko eta desagerrarazteko zentro bat —chupadero bat— ezartzea zen, Argentinako diktaduraren metodoen antzera. Garai hartan bertan Argentinako buruzagi militar batzuk Madrilen izan ziren beren esperientzia partekatzen, eta haietako batzuek, lankidetza horrengatik, dominak jaso zituzten; izendapen horiek Estatuko Aldizkari Ofizialean (BOE) ere argitaratu ziren.

Saenz de Santa Mariak bere oroitzapenetan azaldu zuenez, Pancorboko Operazioa gauzatzeko agindua Manuel Fraga Iribarne ministroak eman zuen. 1975eko ekainetik aurrera, 30 atentatu inguru egin zituzten Ipar Euskal Herriko errefuxiatuen aurka. Estatuaren inpunitatearekin jarduten zuen sare antolatu horren barruan, Txirritaren desagerpena eta ondorengo heriotza estrategia errepresibo beraren entsegu orokorra edo beste atal bat izan zitezkeen; hilabete batzuk geroago, modu are isilpekoagoan eta metodo finduagoekin, Perturren kasuan berriro errepikatuko zena. Gorpua agertu izanaren aldeak —Txirritarena ustekabe baten ondorioz azaldu zen desagerrarazten saiatzen ari zirenean; Perturrena, aldiz, ez zen inoiz agertu— desagerpen-metodoen bilakaeraren ondorio izan zitezkeen: gero gezurtatutako "suizidio" gisa mozorrotutako exekuzio estrajudizialetik, arrastorik gabeko bahiketara igaroko ziren, iritzi publikoa beste susmagarri batzuengan jarrita.

Pancorbo Operazioa ustekabeko modu batean gurutzatu zen Perturren auziarekin. 2019an, Etxalarren huts egin zuen bilaketatik hiru urtera, Egañak eta Etxeberriak Ameyugoko (Burgos) hilerrian Perturren deskribapenarekin bat zetorrela zirudien gorpu bat hobitik atera zuten: 25 urte inguruko gizon gazte bat, eskuak lotuta zituena, buruan bi tiro eta tortura-zantzuekin. Aste batzuetan, Egaña eta haren taldea sinetsita egon ziren azkenean desagertuaren gorpuzkiak aurkitu zituztela. Baina DNAren azterketak hipotesi hura ezeztatu zuen.

Hobitik ateratako gorpua ez zen Perturrena. Hala ere, aurkikuntza hark, Pancorbo Operazioaren testuinguruan kokatuta, errepresio-aparatuek erabilitako metodoak hobeto ulertzeko balio du. Nortasuna ezin izan zitzaion egiaztatu, baina litekeena da Gerra Zibilean hildako pertsona batena izatea, 1950eko hamarkadan hilerri berrira eramana. Hilkutxarik gabe lurperatua zegoen, hil-oihalik gabe, eskuak elkartuta eta oinetako behatzak anputatuta; xehetasun horiek guztiek aurretiaz torturak jasan zituela iradokitzen dute.

Egañak gorpuzki horiek Pancorbo Operazioarekin lotzen ditu: Ameyugo Pancorbotik kilometro gutxira dago, eta inguru hura hamarkadetan preso politikoak exekutatzeko eta desagerrarazteko erabili zen; lehenik Gerra Zibilean eta diktadura frankistan, eta gero Euskal Nazio Askapen Mugimenduaren aurkako gerra zikineko operazioen barruan.

Zer egiten zuen ezaugarri horiek zituen gorpu batek Pancorbo Operazioaren eremutik hain gertu? Galderak zabalik jarraitzen du, baina eredua nabarmena da: ezkutuko operazio bat inguru berean, exekuzio estrajudizial bat, arrastorik gabeko desagerpen bat, eta historia historiaren gainetik gainjartzen den leku bat; toki bat non Gerra Zibilean faxismoak exekutatutakoen eta Trantsizioan desagerrarazitakoen gorpuak itzal beraren azpian, ahanztura beraren pean, elkarren ondoan datzaten.

Pistolari neofaxisten lotura eta seinalatze-kanpaina

Egañak, halaber, Perturren desagerpenaren aurretik haren aurka abiatu zen jazarpen- eta seinalatze-kanpaina dokumentatu eta berriz ekartzen du gogora. Hedabide nagusiek, ordea, isilarazi egiten dute testuinguru hori, arreta guztia ETA (pm)-ren barne-tentsioetan jarrita. Hala ere, ezinbestekoa da giro hori kontuan hartzea bahiketa zein indarkeria- eta mehatxu-testuingurutan gertatu zen ulertzeko:

• 1975eko azaroan, Moreno Bergaretxe familiaren etxebizitzaren aurkako atentatua: bi granada jaurti eta metrailatu egin zuten.
  
  
• 1976ko martxoan, prentsan argitaratu zuten Pertur omen zela Ipar Euskal Herrian zerga iraultzailearen arduraduna, eta horrela jomuga ikusgarri bihurtu zuten.
  
  
• 1976ko martxoaren 25ean, ABC egunkariak Perturren bi argazki argitaratu zituen, Berazadi industrialariaren bahiketaren ustezko antolatzaile gisa aurkeztuz.
  
  
• 1976ko maiatzaren 30ean, La Voz de España egunkariak Pertur eta Apala hiltzearen truke 10 milioi pezetako saria eskaini zuen.
  
  
• 1976ko apirilaren hasieran, Perturren ama bahitu zuten, eta hiru egunez atxikita eduki zuten Lopez Maturana komisarioaren etxean, Segurtasun Zuzendaritza Nagusiko goi-kargudun baten aginduz.
  
  

Muturreko jazarpen-kanpaina horrek —polizia-jazarpena, hedabideen manipulazioa eta talde paramilitar faxisten mehatxua uztartzen zituenak— arrisku larria eragin zuen Perturrentzat eta haren familiarentzat. Eta testuinguru horretan bertan, tranpa-hitzorduak zentzu osoa hartzen du: norbait lurra lantzen ari zen Pertur ezabatzeko.

Hipotesi alternatiboa: inteligentzia-operazio bat

Zantzu horiek guztiak kontuan hartuta, Egañaren hipotesitik eta GEBehatokiaren txostenetik ondorio hauek atera daitezke:

• Pertur eta Atxalandabaso, ETA (pm)-ko Bulego Politikoko kideak, Aljeriara joan ziren militanteen prestakuntza instalazio militarretan negoziatzera.
  
  
• Espainiako zerbitzu sekretuek —eta, baliteke, baita Frantziakoek ere— harreman horien berri izan zuten, eta mehatxu geopolitikotzat jo zituzten.
  
  
• Zerbitzu sekretuek bi buruzagiak ezabatzeko operazioa prestatu zuten, bereziki Perturren aurka. Horretarako, tranpa-hitzorduak antolatu zituzten, segurtasun-etxetik susmorik piztu gabe irten zedin.
  
  
• Baliteke operazioak Italiako neofaxisten laguntza ere izatea; garai hartan Ipar Euskal Herrian jarduten zuten Espainiako Poliziaren babespean. Italiako 11305/88 sumarioak bahiketa- eta desagerpen-aginduei buruzko aitorpenak jasotzen ditu, Perturren kasuarekin bat datozenak.
  
  
• Pakito eta Apala distrakzio gisa erabili zituzten, edo, besterik gabe, kasualitatez elkartu ziren Perturrekin; haien adierazpenak manipulatuta erabili ziren arreta ustezko barne-garbiketara desbideratzeko.
  
  

Hipotesi horrek azalduko lituzke Bereziak erruduntzat jotzen dituen kontakizunak oraindik argitu ezin izan dituen elementu guztiak:

• Zergatik zen hitzordua faltsua, eta zergatik helarazi zitzaion konfiantzazko kanal baten bidez? Inteligentzia-operazio bat zelako, ez barneko kontu-garbiketa bat.
  
  
• Zergatik ez zen inoiz gorpua agertu? Zerbitzu sekretuek bazutelako gorpu bat arrastorik utzi gabe desagerrarazteko gaitasuna.
  
  
• Zergatik esan zuten gezurra Pakitok eta Apalak? Erakunde armatu klandestino bateko kide izanik, Poliziari gezurra esateko bestelako arrazoiak ere izan zitzaketelako.
  
  
• Zergatik aldarrikatu zuten bahiketa Triple Ak eta Batallón Vasco Españolek? Sigla horiek estatuaren agindupean jarduten zuen sare parapolizialaren parte zirelako.
  
  
• Zergatik seinalatu zuen Segurtasun Zuzendaritza Nagusiak Apala Frantziari bidalitako txostenean? Ikerketa desbideratzeko desinformazio-operazio baten barruan.
  
  

Susmo horietako batek ere ez du ia lekurik hedabide nagusien erreportajeetan. Ez dituzte aipatzen Egañaren eta Etxeberriaren ikerketak, ez tranpa-hitzordua, ez Aljeriako bidaia, ez Frantziaren balizko inplikazioa, ezta Perturren aurkako aurretiazko seinalatze-kanpaina ere. Ondorio horietako asko jasotzen dituen GEBehatokiaren txostena ere sistematikoki baztertu edo isilarazi egiten dute.

Egia da Egañak eta Etxeberriak aurkeztutako zantzuak ez direla froga erabakigarriak. Baina nahikoa sendoak dira ikerketa-ildo berri bat zabaltzeko, eta hedabideek, informatzeko duten ustezko betebeharra beteko bazuten, gutxienez bide hori aztertu beharko zuketen. Zentzu horretan, haien isiltasuna eta zantzuen trataera desorekatuak konplizitate-keinu gisa uler litezke, egia argitzea interesatzen ez zaienen mesederako. UPV/EHUren txostenak ohartarazten zuen bezala, "egiletzaren itzalak eta haren ondorio politikoek harlauza baten gisan zapuztu dute ikerketa, erabat eraginkortasunik gabe utzi arte".

4. Estatuaren eta hedabideen arteko aliantza historikoa kontakizuna eraikitzeko

Hedabide nagusiek kontakizun bera partekatzea ez da gaur egungo fenomenoa. Hamarkadetan eraikitako estrategia baten emaitza da, non Estatuak eta komunikabideek eskuz esku jardun duten biei baliagarria zaien gertakarien bertsio jakin bat finkatzeko: estatuari, gerra zikinaren operazio batean izan zezakeen inplikaziotik arreta desbideratzen zaiolako; hedabideei, berriz, kontakizun sinple, ulergarri eta sentsazionalista eskaintzen zielako. Kasu honetan estatuaren eta hedabideen arteko tandemak historikoki nola funtzionatu duen ulertzeko —Pertur aurretik jomugan jarri izanaz gain—, nahikoa da kontakizuna ondoren eraikitzeko funtsezkoak izan ziren bi une gogoratzea.

Segurtasun Zuzendaritza Nagusiaren txostena (1977): bertsio ofizialaren sorrera

Bereziak erruduntzat jotzen dituen bertsioa ez da ez Lourdes Auzmendiren, ez Moreno Bergaretxe familiaren jatorrizko hausnarketa. Izan ere, 1977ko otsailaren 19ra egin behar da atzera: egun hartan Segurtasun Zuzendaritza Nagusiak (DGS) txosten bat bidali zion Jean Michel Larque epaile frantsesari, Perturren desagerpena ikertzen ari baitzen. Espainiako DGSren txostena izenburua zuen dokumentuak, eta epaile frantsesak nazioarteko erregu bidez auziari buruz eskatutako informazioari emandako erantzuna zen.

DGSren txostenak argi erakusten du Espainiako Estatuak, lehen hilabeteetatik bertatik, ikerketa bideratu nahi izan zuela barne-kontuen ustezko garbiketaren hipotesira. Triple Ak eta Batallón Vasco Españolek Perturren bahiketa eta exekuzioa aldarrikatu bazituzten ere, txostenak ez zituen bide horiek ikertu; aitzitik, Apala seinalatu zuen susmagarri nagusi gisa. Horretarako, hiru argudio erabili zituen: 1976ko maiatzeko aurrebatzarrean Perturren eta Berezien artean izandako desadostasun politikoak; Bereziek Berazadi industrialaria exekutatu izanari Perturrek egindako kritika; eta ETA (pm)-ren VII. Batzarra egiten ari zen bitartean desagerpenaren inguruan izan omen zen "isiltasun esanguratsua". Txostenaren ondorioa honakoa zen: "Zantzu horiekin badirudi erakundearen hegal erradikalak zuzenean parte hartu zuela Perturrek bere jarduera terroristak jarraitzeko zekarren oztopo larria ezabatzen".

Arazoa da DGSren txostena, gutxienez, oso lerrokatua dagoela. UPV/EHUren txostenak berak zioenez, "dokumentua nahasgarria da eta ez dator bat errealitatearekin aldarrikapenei eta familiak aurkeztutako salaketari dagokienez". Txosten akademikoaren hitzetan, "interes jakin bateko interpretazioa" zen, faxisten egiletzari sinesgarritasuna kentzea eta barne-kontuen hipotesia indartzea helburu zuena.

DGSk beste argudio zalantzagarri bat ere erabili zuen: ETA (pm)-k desagerpenaren inguruan erakutsitako "isiltasun esanguratsua". Baina isiltasun hori ez zen existitu. ETA (pm)-k hainbat komunikatu plazaratu zituen ondorengo egunetan, Espainiako Polizia eta talde parapolizialak erantzule eginez. DGSk, ordea, nahita ez ikusiarena egin zuen. Izan ere, haren txostenak ez zuen soilik ikerketa Bereziengana desbideratzen; atea ere ixten zuen estatuaren edo talde parapolizialen balizko inplikazioa ikertzeko. Trama neofaxistak ikertzeko bide bat zabaldua zuen epaile frantsesak, baina Espainiako bere solaskideak irtenbide askoz errazagoa eskaini zion: errua ETAri egoztea. DGSk ordurako ezarria zuen kontakizun ofiziala.

Espainiako Irrati Nazionala: trukearen zurrumurrua

Desagerpena gertatu eta egun gutxira, 1976ko uztailaren 28an, Unidad arratsaldeko egunkariak kontakizuna eraikitzeko eragin handia izango zuen gezurrezko albiste bat argitaratu zuen. Perturri buruzko berritasunik ez izenburupean, azpitituluak honela zioen: "ETAko kidea bahitutako bi polizien truke?". Lehen egunetatik polizia-inguruneetan zabaltzen ari zen trukearen hipotesia Espainiako Irrati Nazionalak hedatu zuen; erregimenaren bozgorailu ofiziala zen. 

Trukearen zurrumurrua, egiaz, desinformazio-operazio bat izan zen. Perturren bahiketa 1976ko apirilaren 4an Hendaian bahitutako Espainiako bi poliziaren truke egiteko antolatu zela esatea, gutxienez, espekulazio hutsa zen. Hala ere, polizia-iturriek etengabe zabaldu zuten hipotesi hori, eta hedabideek inolako kontrasterik gabe jaso zuten. UPV/EHUren txostenak dioenez, "informazio horrek aurkezten duen hipotesia esanguratsua da, iturria Espainiako Irrati Nazionala dela kontuan hartuta; izan ere, ohikoa zen polizia-jatorriko informazioak hedatzea". Gezur horrek bi helburu zituen. Batetik, Triple Aren eta Batallón Vasco Españolen aldarrikapenetatik arreta desbideratzea, haiek talde parapolizialak seinalatzen baitzituzten. Bestetik, Pertur truke-joko baten peoi gisa aurkeztea, eta ez estatuaren inteligentzia-operazio baten biktima gisa. Trukearen kontakizunak, inoiz frogatu ez bazen ere —eta, gainera, Berezien hipotesiarekin kontraesanean bazegoen ere—, Perturren bahiketak berezko logika bat zuelako ideia zabaldu zuen, negoziazio baten parte izango balitz bezala. Horrela, zurrumurruak Pertur bera eta ETA kriminalizatzen zituen, bi polizien bahiketaren erantzule gisa aurkeztuz. Pertur polizien askatasunaren "prezioa" zela iradokitzeak biktima bere zoritxarraren eragile bihurtzen zuen. Propaganda ofizialaren mekanismo klasikoa zen: biktima bera desprestigiatzea.

Apalaren erantzuna

1976ko uztailaren 31n, desagerpena gertatu eta astebete eskasera, La Voz de España eta Pueblo egunkariek Apala susmagarri nagusitzat jotzen zuten informazioa argitaratu zuten. GEBehatokiaren arabera, presioa hain handia izan zen, non Apalak gutun ireki baten bidez erantzun behar izan baitzuen. Euskal Herriari izenburupean, bere jarduna eta militantzia defendatu zituen honako hitzekin: "[...] nire jarduna beti gure Herriaren askatasunaren alde zuzendu dut, eta hala izaten jarraitzen du. Beti jakin izan dut nor diren lagunak eta nor etsaiak".

Urteurren guztietan errepikatzen den kontakizun ofiziala

Eredu bera errepikatu da urteurren guztietan: 1996an, 2006an, 2016an eta orain, 2026an ere, hedabide berberek, argudio berberak erabiliz, argitaratu dituzte barne-kontuen ustezko garbiketaren bertsioa errepikatzera mugatu diren erreportajeak. Iturria ia beti bera izan da: Lourdes Auzmendiren testigantza, Perturren gutuna, ETA (pm)-ko zuzendaritzak Perturren aurkako diziplina-neurriak kentzearen alde egindako 33-30 bozketaren emaitza... Estatua, eskuin muturra eta neofaxistak seinalatzen dituzten pistak, berriz, zeharka baino ez dira aipatzen; haien sinesgarritasuna zalantzan jartzen da, eta airean uzten dira. Interes falta hori ez da epaileena bakarrik izan; hedabideena ere izan da. Izan ere, ikerketan sakontzeko presioa egin beharrean, polizia-iturriek eskaintzen zieten bertsioa errepikatzera mugatu dira.

Oraingoz, 50. urteurreneko estaldura ere beste aukera galdu bat izaten ari da. Kasua berriz ireki, GEBehatokiaren txostenak estatua zergatik seinalatzen duen galdetu, Aljeriako loturaren, inteligentzia-zerbitzuen eta neofaxisten inplikazioa ikertu beharrean, hedabideek aukeratu dute lehendik sinesten zutena errepikatzea. Horretarako Lourdes Auzmendirengana jotzen dute, badakitelako zer kontatuko dien. Ines Moreno Bergaretxeren zuhurtziak ez du lerrobururik saltzen. Eta horrela jokatuta, lagundu dute egiak lurperatuta jarrai dezan, familiak erantzunik gabe segi dezan eta estatuari konturik ez eskatzen. Familiak 2016ko gutunean zioen bezala: "Ez dugu ezer, min eta atsekabe izugarri bat baino ez". Hedabideek urteurren bakoitzean lerroburu sentsazionalistekin elikatzen duten bertsio ofizialak ez du ezer argitu. Aitzitik, gero eta sostengaezinagoa bihurtzen ari den kontakizun bati eusteko baino ez du balio izan.

Martin Auzmendik, Berria-n argitaratutako elkarrizketan, galdera zorrotza egin dio Espainiako Estatuari: "50 urte hauetan zer egin dugu egia jakiteko? Tamalez, ikusi dut Espainiako Estatuak ez duela ikerketa seriorik egin. Eta galdera bat badago hor: Espainiako Estatuak zergatik ez du egin ikerketa serio bat gai honen inguruan? [...] Eskatu nahi dugu estatuak bete dezala Memoria Demokratikorako Legea. Perturren kasua bete-betean sartzen da, 1978ra arteko kasuez hitz egiten baitu".

Ondorioa

Dakitenen isiltasunak mende erdia iraun du. Baina isiltasuna ez da betierekoa. Egañaren eta Etxeberriaren ikerketek, GEBaren txostenak eta hedabideek beren buruari egin nahi ez dizkioten galdera deserosoak pixkanaka arrakalak irekitzen ari dira kontakizun ofizialean. Galdera bera da oraindik ere, 50 urte beranduago: nork desagerrarazi zuen Pertur? Baina bada beste galdera bat, kazetariek beren buruari egin beharko lioketena: zergatik nahiago izan dute 50 urtez gezur bera errepikatu, egia ikertzea baino? Martin Auzmendik bidea erakusten du: "Gure bitarteko eskasekin, baina egia topatzeko egin daitekeena egiten jarraituko dugu, eta ez itxaron estatuak ea zer egingo".

Joan den ekainean epaitu zituzten hamaseirak Madrilen. Izan ere, 2022an Ibai Aginaga preso politikoari herrian egindako harrera zela-eta, "terrorismoari gorazarre egitea" egotzi zieten denei: 36 urtetik gorako espetxe-zigorrak galdegin zituzten haientzat. Epaiketan, ordea, agerian geratu zen akusatuen aurkako txosten polizialen oinarri eta funts falta, ustezko "kolaboratzaile" ezezagunen testigantzekin osatutako informazioa tarteko. Auzipetuen defentsak hasieratik eskatu zuen absoluzioa guztientzat. Dignidad y Justicia, Vox alderdia eta Villacisneros Fundazioa aritu dira herri-akusazio modura prozesu judizialean, eta ikusteke dago zein jarrera hartzen duten orain. 

Epaiketaren aurreko hilabeteetan, zabala izan zen oso Berangoko auzipetuek jasotako babesa: maiatzaren amaieran, esaterako, mobilizazio jendetsu bat izan zen herrian bertan, absoluzioa exijitzeko eta eskubide zibil eta politikoak aldarrikatzeko.

Gogorarazi dutenez, EAEko Etxebizitza sailburu Denis Itxasok (PSOE) hainbatetan esan du "ia desagertu" egin direla etxegabetzeak eta Alokabidek "oso salbuespenezko kasuetan" botatzen duela jendea bere etxetik. Sindikatuaren esanetan, ordea, Alokabidek emandako datuek beraiek gezurtatzen dute hori: "Araban 2023an hemezortzi kaleratze gauzatu zituen; 2024an 34 eskaera aurkeztu eta 24 kaleratze gauzatu zituen, eta, 2025ean, 41 eskaera aurkeztu eta 20 etxegabetze gauzatu zituen. Horrek esan nahi du lurraldean hilero ia lau familia etxegabetu zituela batez beste". Hori gutxi balitz, Araban, etxebizitza sozialetarako kontratuen %25 ez berritzea erabaki zuen iaz entitate publikoak, eta kaltetutako lau familietatik batek etxebizitza utzi behar izan zuen.

Zer gertatuko da moratoria ezerezean geratzean?

Espainiako Estatuan etxegabetzeen aurkako moratoria bat indarrean dago teorian, eta, hala ere, aipatutako datuak utzi dituzte azken urteek desalojoei dagokienez. Sindikatuak ohartarazi du, gainera, moratoria ezerezean gelditzen denerako galdera-ikurrak direla nagusi: "Moratoria amaitu ondoren kaleratzeen kopurua nabarmen handitzea aurreikus daiteke, eta joera hori dagoeneko antzematen ari gara, etxebizitza-aholkularitzetara jotzen duten familien kopurua handitu delako".

Politikak nori zuzendutakoak diren

Etxebizitza Sindikatu Sozialistak berriz salatu du Jaurlaritzaren etxebizitza-politikak "errenta ertainak dituzten sektoreak lehenesten dituela, sektorerik proletarizatuenei zuzendutako baliabideak murrizten dituen bitartean". Eta gaineratu du: "Errenta handiagoko familientzat etxebizitza publikoen ehuneko handiagoa gordetzea eta, aldi berean, egoera zaurgarrienean dauden pertsonen aurkako etxegabetze prozedurak ugaritzea norabide bereko neurriak dira. [...] Noiz normalizatu dugu politikariek publikoki eta lotsarik gabe aitortzea beren politikek erdi-mailako klaseei baino ez dietela mesede egiten?".

Sindikatuak seinalatu duenez, instituzioak eta komunikabideak "pertsona pobreenak beren egoeraren erruduntzat jotzen dituen diskurtsoa indartzen ari dira", eta horren bidez justifikatzen dituzte etxe-kaleratzeak. "Kontakizun bat eraikitzen da: pertsona batzuek etxegabetuak izatea merezi dutela, beren pobreziaren errudun direlako".

Kontrara, arriskuan dauden pertsonen egoera ezagutzeko deia luzatu dio jendarteari sindikatuak, Alokabidek Gasteizen etxegabetu dituen eta etxegabetu nahi dituen familiak gogora ekarriz, adibide modura: "Horietatik zazpik adingabeak dituzte ardurapean, lau ama bakarrak dira eta batzuek genero-indarkeria pairatu dute".

Sindikatuak defendatu du ezinbestekoa dela, "krisi ekonomikoaren aurrean, neurriak egoera okerrenean daudenak babestera bideratzea" eta hori izatea "etxebizitza-politika publikoen lehentasuna". Hori horrela, etxegabetze guztiak baldintzarik gabe eten daitezela aldarrikatu du, eta Alokabideri exijitu dio zabalik dituen etxegabetze-prozedura guztiak berehala geldi ditzala.

2023ko abuztuaren 21ean izan ziren auzitegian epaitu dituzten gertakariak. Donostiako Udaltzaingoan jarduten zuten bai gizonak bai emakumeak, eta Bilboko Aste Nagusian topatu zuten elkar. Elkarrekin egon ziren festan, eta emakumeak prozesu judizialean zehar azaldu du ez duela ia oroitzen gau hartan gertatutakoa. Bi egun beranduago jarri zuen salaketa, eta jakinarazi zuen oroitzen zuela nola auto batera sartu zen akusatuarekin, ezagutzen ez zuen herri batera heldu ziren, eta etxe batera sartu ziren. Oroitzapen oso gutxi ditu gero gertatutakoari buruz, eta azaldu zuen biharamunean gizonaren ondoan esnatu zenean, ez zuela ia ezer gogoratzen.

Bederatzi urteko kartzela-zigorra eskatzen zuen fiskaltzak gizonezko agentearentzat, baita 500 metroko urruntze-agindua eta harremanetan jartzeko debekua ere, eta hamar urteko zigorra eskatzen zuen akusazio partikularrak, biktimak berak aurkeztua. Defentsak, kontrara, absoluzioa galdegiten zuen. Akusatua kondenatzekotan, gainera, zenbait aringarri ezartzeko eskatzen zuen, "kalteak konpondu" dituela, alkoholaren eraginpean zegoela eta "bidegabeko atzerapenak" izan direla argudiatuta.

Biktimaren familiak zabaldu eta La Repubblica egunkari italiarrak jaso duen bideo batek Fakirren azken uneak erakusten ditu, burua lurraren kontra duela. Irudietan ikusten denez, bi polizia-agentek eta oinei eusten zien beste pertsona batek immobilizatu zuten. Polizietako bat Abderrahimen gorputz-enborreko goiko zatian jarri zen, bere gainean, eta burua presionatu zion lurraren aurka. Larrialdi-zerbitzuetako langileek eta oinezkoek pasibotasun osoz begiratu zuten.

Grabazioan oihuka, intzirika eta laguntza eske entzuten da Fakir, agenteek eskuak bizkarrean lotzen zizkioten bitartean. Une batzuk geroago, mugitzeari eta soinua ateratzeari utzi zion. Garezurra zapaldu zion agenteak ez zuen bere jarrera aldatu momentu horretara arte. Poliziak kendu egin ziren orduan, eta osasun-zerbitzuetako langileek buelta eman zioten hildakoari, dagoeneko erantzuten ez zuenean.

AdnKronos agentziak jakinarazi duenez, Bolognako Polizia Buruzagitzak azaldu du "herritarrek pertsona oldarkor bat salatu" zutela eta horregatik bertaratu zirela agenteak. Biktimak "ibilgailu bati kalteak" eragin omen zizkion aurrez. Poliziaren arabera, "gizonezkoa geldiarazteko, beste herritar batzuen laguntza izan zuten", eta "berehala eskatu zuten larrialdi medikoen laguntza". Poliziak gaineratu duenez, "esku hartu zuten agenteen gorputz-kameren grabazioak, operazioak erregistratu zituztenak, agintaritza judizialen esku jarriko dira berehala".

Hildakoaren arrebak, Katia Fakirrek, justizia eskatu du Svevon bertan egindako protesta batean. Repubblica-k jaso ditu bere adierazpenak: "Justizia besterik ez dugu nahi. Odol hotzean hil zuten. Nire anaia hil zuten errukirik gabe. Nire anaiari buruzko egia jakin dadila nahi dut".

Orain arte, Elizak argitu duen bakarra izan da kaiko etxebizitza hori barne-erabilerarako nahi duela, xehetasunik eman gabe. Horren aurrean, baina, sindikatuak gogorarazi du jabe handi bat dela Eliza, jabetza ugari dituena Donostian zein beste hamaika tokitan. Salatu du, gainera, etxebizitzaren eta turismoaren negozioan zuzenean parte hartzen duela Elizak: 2020tik, bere jabetzako hainbat eraikin jarri ditu salgai edo alokairuan, eta hotel edo etxebizitza turistikoak eraiki dituzte horietan. Sindikatuak nabarmendu du, beraz, ekidin daitekeen zerbait dela kaiko etxegabetzea, eta atzo, Seminariora jotzean, Elizbarrutiko arduradunei adierazi zien bestelako irtenbide bat bila dezaketela euren beharrak asetzeko. Are: negozioa egiteari utz diezaiotela esan zien.

Elizak ez du etxebizitza beharrik

Maiatzean kaian egindako prentsaurrekoan adierazitako berdina azpimarratzen jarraitzen du sindikatuak: Eliza negozioa egiten ari da, eta hori seinalatzeko hainbat mural jarri dituzte azkenaldian Donostiako zenbait elizatatik hurbil: Groseko Zabaleta kalean Gotzaindegia zegoen eraikinean, Leonardo Boutique Hotela dago gaur egun; Artzai Ona Katedralaren ondoko Elizbarrutiaren etxebizitzak zeuden tokian, Villa Katalina Hotela dago orain; San Martin komentua Zenit luxuzko hotela da egun; eta San Bartoleko komentua eta eskola zena, orain, Catalonia luxuzko hotela da. Jabetza horien salmentari edo alokairuari esker, gutxienez 50 milioi irabazi ditu Elizak.

Aipatutakoak, gainera, ez dira Elizari lotutako proiektu bakarrak: une honetan, Salestarren komentuan Tayko Hotela eraikitzen ari dira, komunikabideen arabera, orain arteko luxuzkoena izango dena Donostian. Bestalde, azken hilabetean iragarri dute Groseko Mariaren Bihotza eskola eta Eliza zena luxuzko beste hotel bat izango dela. Martutenen 5.600 m2-ko lurrak ditu Gotzaindegiak, eta horietan bi etxebizitza-bloke eraikitzeko baimenak tramitatzen ari da Donostiako Udala.

Sindikatuak, Elizaren irabaziak seinalatzeaz gain, uste du bereziki deigarria dela lehen elizgizonentzat etxebizitzak zeuden Urdaneta kaleko eraikinaren kasua. Izan ere, jada bizitokia zen eraikin hori ere hotel bihurtu zuten. Eta Martuteneko etxebizitzak eraikitzea ere irabaziak lortzeko izan daitekeela gehitu du.

Elkartasuna antolatzeko deia

Atzo Seminariora joan ziren sindikatuko kideak, baina hainbat dira aurretik izan diren elkartasun-ekintzak. Ekainaren hasieran, auzo-batzar bat egin zuten, eta Alde Zaharreko bizilagun ugari hurbildu zen kasua ezagutzera eta arriskuan dagoen pertsonari babesa ematera. Amaitu berri diren Karmengo Jaietan ere aldarrikapena presente egon da, hainbat ekintzaren bidez zein Jai Batzordeak bultzatutako elkartasun-argazkiaren bidez. Bide horretan, hurrengo asteak bereziki garrantzitsuak direla adierazi du sindikatuak: Eliza negoziatzera eser dadin eta etxegabetzea gelditu dadin, antolakuntzara batzeko deia luzatu du.

21 eta 36 urte dituzte atxilotutako begiraleek, eta oraindik ez da argitu ea elkarrekin egin ote dizkieten sexu-erasoak haurrei. Haietako batek bi urte daramatza Mouriscoten lanean, eta bestea aurten hasi da.

Itaiaren mobilizazioa, bihar

Erasoak salatu eta mobilizatzeko deia egin du Ipar Euskal Herriko Itaiak. Hain zuzen ere, bihar arratsalderako antolatu du protesta bat: Miarritzeko Herriko Etxearen aurrean izango da, arratsaldeko 19:00etan.

Ertzaintzak hainbat pertsona jipoitu eta zauritu zituen, eta lau lagun urgentziaz artatu behar izan zituzten jasandako kolpeen ondorioz; Jai Batzordetik argitaratu dituzte zaurien eta lesioen hainbat argazki. Gainera, pertsona bat atxilo hartu eta hainbat identifikatu zituzten ertzainek, eta ikusteke dago zer leporatuko dien. Adin txikiko hainbat lagun ere baziren tartean, eta gurasoei deitzeko eskubidea ukatu zien Poliziak, Batzordearen esanetan.

"Jai Batzordeak jai-gunea gune seguru, aske eta osasuntsua izateko saiakera egiten du etengabe, auzotarron lan boluntarioarekin, eta hala izan da uztailaren 16tik aurrera, baina igandean Ertzaintzak hori guztia hankaz gora jarri eta bortxaz eta indarkeriaz hartu zuen gunea", salatu du Jai Batzordeak. "Jaiak antolatzen eta gune seguruen alde lanean" jarraituko duela esatearekin batera, "jai herrikoiak" aldarrikatu ditu.

Hona hemen gutuna osorik, eta hura sinatu duten herri-mugimenduko lagunen zerrenda:

"Gasteizko panorama politikoan bizitzen ari garen ezohiko egoera salatzen daramatzagu azken urteak. Alegia, Txosna Batzordeak GKS eta Etxebizitza Sindikatuari txosnetan parte hartzeko eskubidea ukatzea.

Hemen batu garen kideok modu ugaritan hartu izan dugu parte Txosnetan: sorreratik proiektuan parte hartuz, montajeen parte izanez, hainbat eta hainbat turno eginez, jarduera ezberdinak antolatuz bertan… Betiere espazio ireki eta pluralak izan direlarik, Gasteizko mugimendu sozial eta herrikoiek euren eguneroko lana jai giroan eta aldarrikapenez hedatu ahal izateko.

Txosnak Gasteizko herri mugimenduaren borrokaren fruitu izan ziren. 40 urte hauetan etapa ezberdinetatik pasatu dira, baina beti mantendu izan dute euren izaera herrikoi, ireki eta parte hartzailea; alegia, herri mugimenduko sentsibilitate politiko guztiek eduki izan dute bertan parte hartzeko aukera. Ezberdintasun politikoen gainetik, beti egon izan da adostutako elkarlanerako oinarri bat, txosnak espazio irekiak, autogestionatuak eta jai ofizialekiko alternatiboak izan ahal izateko.

Gasteizko herri mugimendua, ezberdintasun ideologikoetatik haratago, askotan izan da elkarlanean jarduteko hainbat adostasun bilatzeko gai, izan espazio txosnero honetan zein bestelako eremu batzuetan ere. Ezohiko egoera politiko honi behin betiko irtenbidea ematea beharrezkoa dela uste dugu. Kolektibo hauek bertan parte hartu behar dutela iruditzen zaigu, Txosna Batzordea osatzen duten talde ezberdinek dauzkaten baldintza berdinetan.

Parte hartzeko eskubidea ukatzen jarraitzeak ez du herri mugimenduaren garapenean laguntzen, duen zentzurik zabalenean: konfiantzak garatzeko, elkarrekiko errespetua onartzeko, eta elkarlanerako bideak sortzeko, gure aldarrikapenen oihartzuna entzun dadin.

Ezin ditugu gasteiztarrak txosna giroan parte hartzera gonbidatu eta aldi berean herri mugimenduan errotuta dauden kolektiboei parte hartzeko eskubidea ukatu. Ez ditugu halako zentsurak onartzen, ez honetan eta ez beste espaziotan ere. Gure apustua txosnagunean beti izango da kooperazio ireki, plural, horizontal eta autogestionatuaren aldekoa.

Honengatik guztiagatik, gaurdanik, beharrezkoak diren esfortzu guztiak egiteko eskatzen diegu Txosna Batzordeko kolektibo guztiei, diskrepantzia ideologikoen gainetik halako espazio bat partekatu ahal izateko. Oinarri adostu baten baitan, bere jarraikortasuna bermatuko duena, irekia izango dena eta elkarlanerako espazio alternatibo eta autogestionatua izango dena.

Gutun hau izenpetzen dugunok konponbide baten aldeko kontsentsua sustatzen jarraituko dugu, GKS eta Etxebizitza Sindikatuaren parte hartzea bermatuko duena, 2023an egin bezala, herri mugimenduko berrogeita hamar kidetik goraren babesa jaso genuenean. Horregatik, gaurtik eta Gasteizko jaietara arte egoera hau sozializatzen eta babesak jasotzen jarraituko dugu blokeo egoera hau gainditzera bidean".

Gutunaren sinatzaileak:

Itziar Abad

Idoia Agirre

Javi Aguillo

Klara Alfonso

Albaro Anta

Iñigo Antepara

Fernando Txiki Antia

Andoitz Aperribai

Lierni Arakama Moreno

Javier Argote

Liher Armendariz

Valen Arteaga

Gorka Aurrekoetxea

Oier Azkarraga

Joseba B Lenoir

Itxaso Balza de Vallejo

Amelia Barquin

Arantza Basagoiti

Nora Basterra

Rene Behoteguy Chavez

Naiara Bernal

Enrique Bert

Txerra Bolinaga

Erlantz Cantabrana

Jose Sejo Carrascosa

Tania Corral

Jon del Alamo Izquierdo

Susana Dominguez

Markel Elortza

Antonio Escalante

Pedro Espinosa

Ion Etxabe

Jose Felipe Peña

Irati Fernandez de Okariz

Kike Fernandez de Pinedo

Alberto Frias

Jesus Garay

Igor Motri Garcia de Albizu

Aitor Gartxito Garcia de Vicuña

Carlos Gomez

Rebeka Gonzalez de Alaiza

Mateo Gutierrez

Jabo H Pizarroso

Maite Huarte

Gorka Intxausti

Markel Iraizoz

Ander Irastortza Mingo

Urtzi Iriarte

Mati Iturralde

Nekane Jurado

Jone Kastresana

Iñaki Larrimbe

Amparo Lasheras

Iñigo Leza

Hodei Lopez de Arkaute

Arturo Lopez de Sabando

Jose Luis Gomez

Jurgi Madariaga

Angel Bodegas Madina

Cesar Manzanos

Iñaki Martin

Itziar Martinez de Luna

Alitxu Martinez del Campo

Bingen Mendizabal

Juan Che Miller Valdez

Lucia Moreno

Alvarez Juanma Murillo

Juanjo Kako Narbona

Koldo Okamika

Imanol Olabarria

Nacho Olabarria

Bego Oleaga

Iraitz Olmos

Rakel Peña

Guillermo Perea

Oihane Perea

Ageda Perez

Goiza Perez

Nerea Perez

Iñaki Txusko Perez Urrutia

Ana Pino

Adrian Quintana

Igarki Robles

Paka Robles

David Rosco Barriga

Roberto Ruiz de Arkaute

Endika Ruiz de Leizaga

Miguel Sagarribai

Koldo Sagasti

Olaia Salazar

Peio Salazar

Julio Julito Sanchez

Ruben Sanchez

Laura Sancho

Fernando Sopelana

Jesusmari Txato Soubies Garate

Aritz Sukia

Alberto Txasko

Anjel Txisbert

Iñaki Uribarri

Ildefonso Urkijo

Maria Vallejo

Malen Vilches

Estitxu Villamor

Itxaso Viñe

Eli Zaldua

Iban Zaldua

Edu Zelaieta

Txetxu Zengotitabengoa

Berriozarren (Iruñerria, Nafarroa), Núcleo Nacional antolakunde faxistaren kamiseta jantzita joan zen gizon bat taberna batera, finala ikustera. Faxista horren presentziaren berri izatean, irmo erantzun zuten hainbat pertsonak, tabernan bertan bere kontra joz; hainbat hedabideren arabera, zenbait militar ere bazeuden berekin. Erantzun antifaxista hori kriminalizatuz, gertakariak manipulatu dituzte masa-hedabideek, Espainiako Selekzioa animatzen ari zen jendearen aurkako eraso soil bat izan zela salduz.

Alderdi politiko instituzionalek, gainera, diskurtso faltsu hori erosi dute, antifaxisten erantzuna gaitzetsiz. Nafarroako Voxek adierazi du auzitegietara joko duela, eta "Justiziaren aurrera" eramango dituela naziaren kontra jo zuten pertsonak.

Hona hemen erreakzio horietako batzuk:

Vox: "ETArrata nazkagarriak"

PP: "Betiko kale-borroka da"

UPN: "Abertzale erradikalei" aipamena berriz ere

EH Bildu: "Ez litzateke inoiz gertatu behar gure herrian"

PSN: "Tolerantzia eta errespetua"

Geroa Bai: "Errespetuan oinarritutako elkarbizitza"

Berriozarko Gaztetxea: "Erantzun antifaxista kolektiboa"

Berriozarko Txolin Gaztetxeak ohar bat argitaratu du igandean berrian gertatutakoaren harira, eta defendatu du "erantzun antifaxista kolektiboa" izan zela Núcleo Nacionaleko sinbologia "harro" erakusten zuten pertsonen aurka ikusitakoa. "Hedabide burgesak zein sare sozialetako kontu erreakzionarioak istorio manipulatu bat zabaltzen saiatu dira, arrazoirik gabeko eraso bat izan balitz bezala aurkeztuz eta ezkutatuz probokazio faxista neonazi bati emandako erantzuna izan zela". Horiek horrela, Txolin Gaztetxetik ezinbestekotzat jo dute "inolako tolerantziarik ez" izatea "faxismoaren, neonazismoaren eta ideologia baztertzaileen presentziaren aurrean".

42 urte ditu erasotzaileak, eta ospitalera eraman zuten zauriturik. Zenbait komunikabideren arabera, ikerketapean dago bere bikotekide ohiarekiko urruntze-agindua hausteagatik. Biktimaren aurkako neurriak ere hartu zituen Poliziak, baina: atxilotu egin zuten, gizonezkoa hiltzen saiatzea egotzita. 

Gasteizko Itaiak joan den maiatzean salatu zuen, Maialen Mazonen hiltzailearen aurkako epaiketa hasi zenean, ikaragarri altua dela urruntze-aginduen urraketa maila erasotzaile matxisten aldetik. Urtea hasi zenetik maiatzaren hasierara bitartean, Gasteizen soilik, 33 aldiz hautsi zituzten urruntzeko aginduak. "Instituzioek martxan jartzen dituzten neurriek muga argiak dituzte", nabarmendu zuen Itaiak.

Muga horiek ondorio izugarri larriak dituzte, eta horren erakusle da Maialen Mazonen erailketa bera: 2023ko maiatzean, urruntze-agindua urratu eta Maialenengana jo zuen bere bikotekide ohiak, Gasteizko apartahotel batean zegoela. Labankadaka erail zuen, 32 urte besterik ez zituela eta haurdun zegoela.

Hainbat hedabideren arabera, genero-indarkeriaz gain, gidabaimeneko punturik gabe eta drogen eraginpean egoteagatik atxilotu zuten gizona. Tuterako (Nafarroa) komisariara eraman zuten.

Aurten 90 urte betezen dira Espainiako gerra zibilaren hasieratik eta lehen Euzko Jaurlaritza ezarri zenetik. Memoria ez da inoiz iraganaren erreprodukzio neutro edo objektiboa; memoria ekimen orok hautaketa eta berrinterpretazio bat baitakar berekin, orainaldiko beharrizanek baldintzatua. Horregatik, memoria gudu-zelai politikorako eremu ere bada, eta eragile politiko ezberdinek eszenatoki horretan jarduten dute.

PSOEk, esate baterako, joan zen udazkenean España en libertad izeneko kanpaina egin zuen Francisco Franco diktadorearen heriotzaren 50. urteurrenaren harira. Horretarako, Espainiako Gobernuak sustatu zituen hamarnaka ekitaldi, web-atari bat, edo RTVEn aireratutako La conquista de la democracia dokumental-saila, PCEko buru izan zen Nicolas Sartoriusen parte-hartzea izan duena. Uda honetan, ziur aski, Alderdi Sozialistak antzera jokatuko du, eskuin-muturraren gorakadaren eta gobernuaren ahultasun testuinguruan, koalizio-gobernu progresistaren legitimitatea indartzeko beharra du eta.

EAJk, aldiz, Eusko Jaurlaritza modernoaren bidez, kanpaina instituzionala jarriko du martxan. Urteurrena ospatzeko 40 ekitalditik gorako programa antolatu dute eta, besteak beste, futboleko Euskal Selekzioaren partida izanen da. Halaber, urriaren 7a jaiegun ofizial izendatu dute EAEn. Imanol Pradales lehendakariaren ustetan, Jose Antonio Agirre "itsasargi moral eta politikoa" izan zen eta "populismo zein autoritarismo modu berrien" aurkako eredu bat.

Baina EH Bilduren proposamenak izan dira arrabots gehien sortu dutenak. Koalizio subiranistak Agirre lehendakariaren legatua bere egin du eta Eusko Legebiltzarrari proposatu dio Loiuko aireportuari Jose Antonio Agirre Lehendakariren izena ematea. Era berean, Jose Antonio Agirreren gobernuaren eredua oinarri hartuta, "espektro zabaleko" gobernu bat osatzea proposatu du, "harresi antifaxista" bat eraikitzeko helburuarekin. Inkestek iradokitzen dute EH Bilduk Euskal Autonomia Erkidegoko hurrengo hauteskundeak irabazteko aukerak dituela. Horrenbestez, Eusko Jaurlaritzan sartzeko aukerarik balu, etorkizunean izan litzakeen bazkideen jarrerak miatzen ari da. Orain arte, hauteskundeetako aritmetikak ahalbidetu du EAJk eta PSE-EEk EH Bilduren babesa behar ez izatea gobernua eratzeko, baina egoera hori laster aldatu egin liteke. Une honetan, EAJ kezkatuta ageri da EH Bilduren balizko sorpasso-aren aukerarekin; horregatik, oraingoz, uzkur da eta proposamena baztertu du.

Estatu-kolpea eta gerraren hasiera

XIX. mendearen hasieratik, kapitalismoaren garapenak proletariotzaren eta klase jabedunen arteko kontraesanak areagotu zituen. Errepublikaren garaian tentsio horiek goia jo zuten. Izan ere, espero zen 1932ko Nekazaritza Erreformaren Legeak nekazari pobreen lur-gosea aseko zuela eta lan-arloko legedia berriak proletario industrialen negoziatzeko gaitasuna hobetuko zuela, lan- eta bizi-baldintza hobeak lortzeko. Baina, aldi berean, langile-mugimendua kexu zen erreforma horien geldotasunaz eta sakontasun ezaz, eta iraultzaren beharra aldarrikatu zuten, 1934ko ekaineko nekazarien greban edota urte bereko urriko iraultza zapalduan ikusi ahal izan zenez. Burgesia industrialak, bankariek eta lur-jabeek polarizazio hori guztia mehatxutzat ikusi zuten eta, horregatik, Alemania nazia eta Italia faxista eredu hartuta, irtenbide totalitarioa ontzat jo zuten. Kolpisten helburua klase jabedunen interes ekonomikoak babestea zen, estatu-kolpe bizkor baten bidez Errepublikaren programa erreformista geldiarazi eta langile-mugimenduaren potentzialitate iraultzailea desagerrarazi nahi zuten eta. Horrexegatik burgesiak zuzenean parte hartu zuen estatu-kolpearen antolaketan eta finantzaketan; esate baterako, Bizkaiko bankari handiek 1933tik izaera faxistako JONSak (Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista, Falangeren aurrekaria) finantzatu zituzten. Izaera faxistako erakunde hori 1934an Falange Españolarekin batu zen, eta bat-egite horren ondorioz Falange Española de las JONS (FE de las JONS) sortu zen.

Konspirazioaren zuzendaritza militarra, neurri handi batean, Afrikako Armadan trebaturiko jeneralen esku geratu zen. Sebastian Balfour historialariak adierazi duenez, Marokoko gerra kolonialak autoritarismoan eta herritar zibilen aurkako muturreko indarkerian oinarritutako kultura militar bat eratzen lagundu zuen. Horregatik, ez da kasualitatea 1936ko uztailaren 17an eta 18an Marokoko Protektoratuan kokatutako tropak izatea Errepublikaren aurka altxatu ziren lehenak, eta ondoren Penintsulara gerra kolonialean garatutako gerra-metodoak eta praktika errepresiboak eramatea.

Era berean, kolpistek nazio zapalduen eskubideak erabat ezabatu nahi zituzten, nazionalismo espainolaren aurpegi gogorrena ordezkatzen zuten. Horregatik, estatuaren ikuspegi zentralista eta inperiala ezarri nahi zuten. Horrek Espainiako Estatuaren menpe zapaldutako herrien edozein adierazpen nazional edo kultural zokoratzea eta jazartzea zekarren, baita Euskal Herrian ere.

Kolpistek penintsulan zeuden indar erreakzionario guztien laguntza izan zuten, baina haien hasierako asmoek huts egin zuten. Errepublikako Gobernuak arduragabekeriaz jokatu zuen, kolpeari ez baitzion modu eraginkorrean erantzun, eta bere egitura instituzionalak kolapsatu zuen. EAJk, aldiz, aurreneko momentuetan anbiguotasun kalkulatuz jokatu zuen, eta jarrera ezberdinak izan ziren jelkideen artean. Alabaina, kolpistek landa-mundua eta eskualde kontserbadoreenak baino ez zituzten kontrolatu eta hirigune handietan ez zuten arrakastarik lortu. Polarizazio sozialaren beldur, agintari errepublikanoek sindikatuei eta langile-klaseari suzko armak ukatu zizkieten. Hala eta guztiz ere, gaizki armatuta egon arren, langile-klaseak kolpistei aurre egitea lortu zuen, eta estatu-kolpe bizkorra izan behar zena, gerra zibil bilakatu zen. Errepublikanoek kontrolatzen zituzten lurraldeetako batzuetan (batik bat Aragoin eta Katalunian), botere-hutsunearen ondorioz, prozesu iraultzaile bat abiatu zen. Nekazariek lurrak kolektibizatu zituzten, langileek industriak bereganatu zituzten eta herri-milizia antifaxistak eratu zituzten kolpistei aurre egiteko.

Euskal Herria konspirazioaren bizkarrezurretako bat izan zen, eskuin espainolista erreakzionarioak errotze sozial eta elektoral zabala baitzeukan, batik bat Araban eta Nafarroan, baina baita beste bi probintzietan ere. Arestian ikusi dugun bezala, indar erreakzionarioek Neguriko burgesiaren babes ekonomikoa zuten. Era berean, Raimundo Garcia kazetariak (ezizenez Garcilaso, Diario de Navarra-ko zuzendaria) ezinbesteko rola bete zuen Emilio Mola jeneralaren eta karlismoaren arteko bitartekari lanetan, eta boluntario aurkeztu ziren milaka erreketeek kolpisten arrakasta ziurtatu zuten.

Hala ere, estatu-kolpearen berri izan zenean, hainbat erresistentzia saiakera izan ziren, Gasteizen eta Erriberako udalerri batzuetan (Lodosan), esaterako. Altsasun, ordea, ezkerrekoa zen herritarren gehiengoa, baina udalerria defendatzeko armarik ez zutela ohartu zirenean, 350 bat lagunek Goierri aldera ihes egin zuten, handik erresistentziari ekiteko. Hain zuzen ere, Gipuzkoan izan ziren gatazka larrienak. Uztailaren 20an langile-mugimenduko miliziez eta segurtasun-indar leialez osatutako zutabe bat eratu zen, Gasteiz kolpisten atzaparretatik askatzeko abiatu zena. Baina uztailaren 21ean Loiolako kuartela kolpisten alde matxinatu zen. Zutabeak erdibidean buelta eman behar izan zuen, eta Donostiako kaleetan tiroketa eta borroka latzak gertatu eta gero, matxinoak uztailaren 27an menderatu zituzten.

Ondoko asteetan, indar erreakzionarioek Araba eta Nafarroatik Gipuzkoa eta Bizkaiari eraso egin zieten. Bidasoako muga giltzarria zen Errepublikarentzat, handik babesa eta horniketa lor zezakeelako. Baina miliziano anarkistek eta komunistek egindako erresistentzia gogorra ez zen nahikoa izan, eta Irun irailaren 5ean geratu zen faxisten esku. Horniketa eta antolaketa falta zela eta, frontean atzera egin behar izan zuten eta Gipuzkoa ia osoa galdu zen oso denbora gutxian, urrian frontea Elgetako Intxorta mendian gelditu zen arte. Testuinguru zail hartan eratu zen Euzkadiko lehen gobernu autonomikoa.

Lehen Euzko Jaurlaritza

Hasierako zalantzak uxatu eta gero, EAJ azkenean Errepublikaren alde lerratu zen, honek Gobernu Autonomo baten eraketa hitzeman baitzion. Akordio horren ondorioz, urriaren 7an kontzentrazio-gobernu bat eratu zen, EAJko Jose Antonio Agirre buru zeukana. Gobernu hark zailtasun handiak izan zituen hasiera-hasieratik. Soilik Bizkaiaren, Arabako iparraldearen eta Gipuzkoako mendebaldeko udalerri batzuen kontrola zeukan, eta gainera, isolamendu geografikoaren ondorioz, horniketa-arazo larriak izan zituen. De facto lurralde ia-independentea izan arren. Euzko Jaurlaritza Euzko Gudarostea eta lurraldearen defentsa antolatzeaz arduratu zen.

Formalki kontzentrazio-gobernu bat izan bazen ere, oro har, EAJren programa moderatua nagusitu zen eta langile-mugimendua haren menera azpiraturik geratu zen. Bere helburuak, gerrak iraun bitartean, ordena soziala mantentzea eta jabetza pribatua nahiz euskal industriak babestea izan ziren. Horrexegatik, Euskal Herrian ez zen izan beste lurralde batzuetan bezalako kolektibizaziorik edo esperientzia iraultzailerik, Donostiko Komunaren esperientzia laburraz gain. Gainera, langile-mugimenduko sektore erradikalenak Euzko Jaurlaritzatik kanpo geratu ziren, CNTko anarkistei ez baitzieten parte hartzen utzi. Era berean, Agirreren gobernua ordena publikoa kontrolpean mantentzeaz arduratu zen. Beste lurralde batzuetan ez bezala, Euskal Herrian ez zen elizen edo elizgizonen aurkako erasorik izan. Bestalde, erasoen eta hilketen mendeku-gosez egindako lintxamenduak saihesten saiatu zen. Hala ere, ez zuen beti lortu, 1937ko urtarrilean, Bilbon izandako bonbardaketa baten ondotik, jendetza amorratu batek giltzapean zeuden 200 preso eskuindar baino gehiago hil zituen eta.

Euzko Jaurlaritza hark modu kontzientean irudi moderatua eman nahi izan zuen nazioartean, Errepublikaren beste lurralde batzuetan nagusitu zen kolektibizazio-eredutik urrundu baitzen. Horrela, beste lurralde batzuetako eredu iraultzailearen aurrean, Agirreren Euzko Jaurlaritza eragile fidagarri gisa agertzen zen, balio katolikoetan oinarrituta eta gizarte-ordenaren zein jabetza pribatuaren defentsaren alde. Horren bidez, iraultza sozialaren beldurra uxatu eta demokrazia liberalen babesa lortu nahi zuen, bereziki Frantziarena eta Erresuma Batuarena. Estrategia hori bat zetorren Sobietar Batasunak eta PCEk defendatutako Fronte Popularren politikarekin; izan ere, politika horrek aliantza antifaxistak eta klase arteko aliantzak proposatzen zituen. Agirreren figura bereziki egokia zen helburu horretarako, zentro-eskuineko eta inspirazio katolikoko aukera ordezkatzen baitzuen. Hala ere, espero zen nazioarteko laguntza hori ez zen sekula ailegatu.

1937ko udaberrian Euzkadiren gaineko ofentsiba abiatu zuten tropa frankistek. Erasoak lurrez eta airez areagotu ziren, eta orduan gertatu ziren Durango eta Gernikako bonbardaketa ezagunak. Fronteak atzera egin zuen, eta ekainean, Alejandro Goikoetxea ingeniariaren traizioa eta gero, Bilboko Burdin Hesia erori zen. Bilbo erori ondoren, Eusko Jaurlaritzako goi-kargudun batzuk Frantziara ebakuatu zituzten; bitartean, borrokek aurrera jarraitu zuten.

Ihesean, Errepublikaren gobernuak itsasadarreko industrien eta azpiegituren suntsiketa agindu zion Eusko Jaurlaritzari, baina honek ez zuen agindua bete, euskal industria babestu nahi zuen eta. Ondorioz, lantegi horiek guztiak frankisten esku geratu ziren, beren gaitasun militarra handitu zuena. Aste gutxiren buruan, Hego Euskal Herriko lurralde guztiak frankisten esku geratu ziren. Abuztuaren 24an EAJri lotutako batailoiek frankistekin akordioa egin zuten Santoñan (Kantabrian). Ez zeuden euskal lurraldeetatik kanpo borrokatzen jarraitzeko prest, eta Italiako tropen aurrean amore eman zuten, errendizioaren truke baldintza hobeak lortuko zituztelakoan. Faxistek, ordea, ez zuten hitza bete eta gatibuak armada frankistari entregatu zizkieten. Euzko Gudarostearen beste batailoiek, aldiz, borrokan jarraitu zuten, iparraldeko frontean hasieran eta hura erori eta gero, beste zonalde batzuetan.

Gerraren ondorioak

Espainiako gerra zibila klase-borrokaren adierazpenik muturrekoena eta gordinena izan zen. Kolpistek kontrolatu zituzten lurraldeetan, hasiera-hasieratik izaera genozida zeukan garbiketa politikoa jarri zuten martxan. Helburua langile-mugimendua fisikoki eta sozialki erauztea zen. Nafarroa Garaian, esaterako, gerra-fronterik ez zegoen arren, 3.000 bat lagun hil zituzten hilabete gutxian. Fernando Mikelarenaren kalkuluen arabera, Fronte Popularreko hamar boto-emaileetatik bat hil egin zuten. Akabatu ez zituztenak giltzapean sartu zituzten, eta beste askok, erbesteko bidea hartu behar izan zuten.

Gerra bukatutakoan, garaileek 40 urte luzeko diktadura ezarri zuten eta langile-klasea izan zen hura gehien sufritu zuena. Ezkerreko alderdi eta sindikatu guztiak debekatu zituzten eta eskubide politiko oro ezabatu zuten. Gainera, lan-indarra diziplinatzeko Sindikatu Bertikala eratu zuten. Horren ondorioz, lan-baldintzak okertu egin ziren eta soldata erreala jaitsi egin zen. Era berean, preso politikoak bortxazko lanak egitera derrigortu zituzten eta horri esker enpresariek debaldeko lan-indarra baliatu zuten lantoki ugaritan. Gerraostea atzeraldi ekonomikoko garaia izan arren, enpresari handiek berealdiko etekinak metatu zituzten. Xavier Domenech historialariak frankismoa "enpresarien utopia" modura izendatu izan du. Euskal Herriko langile-mugimenduaren tradizio iraultzaileak XIX. mendean sakon ezarririk zituen bere sustraiak, baina hala ere, errepresio frankistaren ondorioz, ez zen berpiztu 1960ko hamarkadaren bukaerara arte.

Bestalde, frankismoak Euskal Herriaren gaineko errepresio linguistiko eta nazionala areagotu zuen. Bizkaia eta Gipuzkoari, Errepublikaren alde lerratu izanagatik, foru-erakundeak kendu zizkien. Euskal hizkuntzari eta kulturari dagokienez, Errepublikaren garaiko loraldia eten zuen frankismoak eta errepresio gogorra ezarri zuen.

Era berean, erregimen guztiz matxista eta misoginoa izan zen, eta Errepublika garaian emakumeek lortutako eskubide guztiak ezabatu zituen. Politikoki aktiboak ziren emakumeek eta errepresaliatuen senideek biktimizazio bikoitza jasan zuten: espetxeratuak, fusilatuak eta torturatuak izateaz gain, genero-indarkeriaren forma espezifikoak pairatu zituzten, hala nola sexu-indarkeria, jendaurreko umiliazioak eta haurren lapurreta. Helburua emakumetasunaren eredu tradizionala hautsi zutenak zigortzea eta espazio publikotik kanporatzea zen. Berriz ere senarraren menpeko etxeko-andre izatera kateatu nahi zituzten. Elizaren lankidetza aktiboarekin, diktadurak moralaren kontrol-sistema zorrotza ezarri zuen, Emakumea Babesteko Patronatua (Patronato de Protección a la Mujer) eta Falangeko Emakumeen Atala (Sección Femenina) bezalako erakundeen bidez. Euskal Herrian emakumeentzako bost espetxe espezifiko egon ziren, eta bertan estatu osotik ekarritako preso politikoak giltzapetu zituzten.

Antifaxismoa egun

Testu honen hastapenean esan dugunez, alderdi instituzionalak Jose Antonio Agirreren irudiaren eta lehen Euzko Jaurlaritzaren legatuaren inguruan lehian ari dira. Izan ere, bakoitzak bere interes alderdikoien arabera aldarrikatu nahi du 1936ko kontzentrazio-gobernuaren eredua. Eskuin muturraren gorakadaren aurrean, den-denek haren klase arteko gobernua aurkezten dute erreferentziatzat, modu batera edo bestera faxismoari aurre egiteko.

Baina memoria instituzional horrek hainbat elementu erabakigarri ezkutatzen ditu. Alde batetik, ahaztu egiten du estatu-kolpea geldiarazi zutenak ez zirela instituzioak izan, baizik eta langile-mugimendua eta proletariotza iraultzailea. Bestetik, lausotu egiten du kolpisten lehentasuna ez zela soilik Errepublika suntsitzea, baizik eta errepresioaren bidez klase-gatazka eta proletariotzaren antolaketa-gaitasuna deuseztatzea. Eta, azkenik, ezkutatu egiten du estatu-kolpea sustatu zuten elite ekonomikoen eta frankismoan zein gaur egun aberasten jarraitzen duen burgesiaren arteko jarraikortasun soziala.

Orain dela 90 urte bezalaxe, faxismoaren eta eskuin muturraren klase-izaera ezkutatzen dute, "demokraziaren defentsa" lehenestearen izenean. Horrela, berriro ere iraganeko akats berberak errepikatzen dira. Alderdi instituzionalek isilarazi egiten dute bai faxismo historikoa bai gaur egungo eskuin muturra kapitalismoaren krisien ondorio direla. Era berean, ahazten dute demokrazia liberal-burgesa, faxismoaren aurkako harresia baino gehiago, haren garapena ahalbidetu duen baldintzetako bat izan dela.

Duela 90 urte ere estrategia horrek porrot egin zuen. Euzko Jaurlaritzaren eta Errepublikako Gobernuaren epelkeriak ez zuen demokrazia liberalen babesa lortu, eta, trukean, langile-klaseak bere independentzia politikoari uko egin zion, faxismoaren garaipena erraztu zuena. Zentzu batean, ulergarria da PSOEk edo EAJk aurreneko Euzko Jaurlaritzaren etsenplua berreskuratu nahi izatea. Kezkagarriagoa da, ordea, EH Bilduren kasua; izan ere, gerra zibileko esperientzien artean, Agirreren gobernua izan zen epelena eta eskuindarrena.

Guk, aldiz, bestelako memoria bat aldarrikatu nahi dugu. Lehenik eta behin, biktimismotik ihes egiten duen memoria bat nahi dugu. Porrotaren gurtzari uko egiten diogu, eta, haren ordez, estatu-kolpearen aurkako erresistentzia eta abiatu zen prozesu iraultzailea jarri nahi ditugu erdigunean. Faxismoari aurre egiteko adorea izan zutenak gaur egun ere inspirazio-iturri dira guretzat.

Bigarrenik, klase-memoria baten beharra aldarrikatzen dugu. Demokrazia eta diktadura ez ziren modu abstraktuan borrokatu. Faxismo historikoaren eta gaur egungo eskuin muturraren klase-izaera agerian uztea ezinbestekoa da mehatxuari benetan aurre egiteko. Kapitalismoaren aurkako salaketak eta faxismoaren aurkakoak eskuz esku joan behar dute. Hala zioen Bertolt Brechtek: "Nola esan daiteke faxismoari buruzko egia, [...], kapitalismoaren aurka ezer esan nahi ez bada, batak bestea sortzen duen arren?".

Azkenik, memoria eraldatzailea nahi dugu. Duela 90 urte faxismoak langile-mugimenduko militante iraultzaileak jazarri zituen bestelako mundu bat amesteko gauza izan zirelako. Guk ere helburu bera dugu gaur egun, horregatik, orduko eta egungo borrokak hari berak lotzen ditu.

19:00etan izan ziren manifestazio guztiak, hainbat deitzaileren eskutik. Nabarreriatik atera zen Iruñeko mobilizazioa, Casillatik Bilbokoa, Faroloitik Gasteizkoa, eta Bulebarretik Donostiakoa. "Inposaketa espainolista" gaitzetsiz, "Euskal Herriarentzat askatasuna" eta autodeterminazio-eskubidea aldarrikatu zituzten, eta hainbatek gaineratu zuten lekuan lekuko udalek eta alderdi politikoek espazio publikoan finala ikusteko pantaila erraldoiak jarri izanak bide egin ziola "inposizioaren eta zapalkuntzaren normalizazioari" eta "espainolismoaren gorazarreari".

Hori ikustean, erantzun egin zuten hainbat pertsonak, kamiseta nazia zeraman gizonezkoaren aurka joz. Bideo batean jaso dute erantzuna.

Sare sozialetan, gertakariei buruzko kontakizun faltsu bat zabaldu dute hainbat profilek eta hedabidek: esan dute besterik gabe Espainiako Selekzioaren partida ikusten ari zen jendeari eraso ziotela hainbat pertsonak, baina ezkutatu egin dute Núcleo Nacionalen kamiseta zeraman faxistaren kontra jo zutela.

Atzo goizean, igandez, elkarretaratze bat egin zuen Itaiak Herriko Etxearen parean, bestetan izandako eraso matxistak salatzeko eta kaleak hartzeko unea dela aldarrikatzeko. Oraingoan, Babesgunean, 40 laguntzailek baino gehiagok hartu dute parte, eta lan horren garrantzia nabarmendu zuten atzoko kontzentrazioan, "instituzio kapitalistek eskaintzen diguten indarkeria matxistaren miseriazko kudeaketatik eta aurpegi zuriketatik at, eta manera kolektibo eta antolatu batean,  matxismoaren gaia berriz ere karrikaren erdigunean eman" dutela aldarrikatuz.

Horiek horrela, irmoki salatu zuten larunbatean Babesguneko boluntarioek jasandako erasoa: "Babesgunea eta bertan zeuden txandalariak erasotu zituen gizon talde batek, mehatxatuz, jazarriz, irainduz eta argazkitan hartuz. Babesgunea goizago ixtera behartuak izan ziren laguntzaileak". Gogorarazi zuten ez dela halako zerbait gertatzen den lehen aldia, baina konpromiso irmoa dutela indarkeria matxistaren aurka antolatzen jarraitzeko: "Ez gaituzue beldurtuko, eta matxismoaren kontra karrikak hartzen segituko dugu".

Itaiak ohartarazi zuen, gainera, aurtengo bestetan "polizia eta indar errepresibo gehiago" bideratu dituztela kalera agintaritzek, baina "gazte migranteei eta pertsona arrazializatuei jazartzen" jardun dutela batez ere, eraso matxistak aitzakiatzat hartuta. Baionako Herriko Etxeari dagokionez, isilik mantendu da erasoen aurrean, Emakumeen Antolakunde Sozialistak salatu duenez: "Herriko Etxeak erasoen kontra plantan ematen duen protokoloa aitzakia hutsa da erasoen inguruan den haserre soziala lasaitzeko eta besta-eredua den bezala mantentzeko, garrantzia osoa irabazi ekonomikoei emanik. Ez da indarkeria matxista errealki eta errotik borrokatzeko intentziorik".

Urte osoan indarkeria matxistaren aurka erantzuteko beharra

Baionako besten amaieran, Itaiak adierazi du "indarkeria matxistaren kontra karrikak hartzeko momentua" dela, eta uste du ez dela aski "Baionako bestetan antolatzea"; "urte osoan indarkeria matxistaren kontra antolatzen segituko dugu". Dei egin du, hortaz, "matxismoaren eta ideia erreakzionarioen aurka karrikak hartzera", "antolakuntzaren bidez soilik lortuko dugulako kapitalismoaren gaindipena eta klase zein zapalkuntzarik gabeko gizarte baten erainkuntza".

"UPNko udal hau azken garaiotako autoritarioena izatera pasatuko da gure memorian", agerraldian azaldu dutenez, eta uste dute egoerak agerian uzten duela instituzioak "burokrazia itogarrian" oinarritzen direla eta unean-une gobernuan dagoen alderdiaren "borondatearen menpe" daudela. "Egungo instituzioetatik aldendutako eredua da gurea, horiek gehiengoaren iritzia eta erabakitzeko gaitasuna deuseztatzen baitute", gaineratu dute.

Ia 4.500 lagun txosnen alde

"UPNren autoritarismoa ikusarazteko eta Lizarraldeko gehiengo handi bat txosnen alde dagoela erakusteko" asmoz, sinadura-bilketa bat jarri dute martxan berriki: 4.447 pertsonak babestu dituzte txosnak eta txosnen antolatzaileak. Datuek frogatzen dute, "Lizarraldean, Festagirori eta txosnei ematen zaien babesa eztabaidaezina dela".

Udalak txosnen aurka erabili duen argudioetako bat da "bateraezina" dela txosnek lekua partekatzea haurren aisialdirako gunearekin. Bada, horri buelta eman diote 1.425 gurasok, txosnen alde sinatu baitute, "bi guneak batera egotea ez dela inolaz ere arazoa frogatzeko".

Manifestazioa uztailaren 31n

Festagirok manifestazio batera deitu du uztailaren 31rako: arratsaldeko 18:00etan izango da mobilizazioa, Koroatze Plazatik hasita. "Baztertu, ikusezin bihurtu eta desagerrarazi nahi gaituzte. Horregatik, garrantzitsua da ostiralean kaleak hartzea eta jaiak herriarenak direla argi uztea, txosnak debekatzen badizkigute ere ezin izango gaituztelako mapatik ezabatu", seinalatu du.

Ander ekainaren 22an sartu zen koman, udaltzainek taser pistolarekin eta borrekin jipoitu eta bi orduz lurrean atxikirik izan zutenean, bero-bolada betean. Brote psikotiko bat jasan zuen gazteak eta laguntza eske jo zuen udaltzainengana, baina bera jipoituz erantzun zuten poliziek; bi egun beranduago hil zen ospitalean. Atzoko manifestazioan, Ander indarrez atxikirik izan zuten tokian gelditu ziren manifestariak, eta lore-eskaintza bat egin zioten bertan.

Justizia Anderrentzat plataformak salatu zuen Anderren heriotzak "erantzule eta konplize zuzenak" dituela. Are: udaltzainei leporatu zien "gertatutakoaren erantzukizun zuzena", eta konplize modura seinalatu zuen udal-gobernua (EAJ), Polizia eta bertsio poliziala defendatu baititu une oro. Ekainaren 22an gertatutakoa argitu dadila exijitzeko eta bortizkeria polizialaren aurkako neurriak eskatzeko sortu dute Justizia Anderrentzat, eta atzoko mobilizazioaren ostean, jakinarazi dute beste manifestazio bat izango dela urriaren 3an.

Hainbat helburu konkretu markatu ditu plataformak. "Lehenengoa. Anderren heriotzari buruzko egia mahai gainean jartzea. Bigarrena. Erantzukizun polizialak, politikoak eta mediatikoak argitzea. Hirugarrena. Ander Poliziaren indarkeriaren biktima gisa aitortzea. Laugarrena. Etorkizunean halakorik beste inori ez gertatzea bermatzea, honako neurri hauen bidez: hilgarriak izan daitezkeen polizia-baliabideak erabiltzea debekatzea, hala nola taserrak, eta inplikatutako poliziak behin-behinean kargutik etetea".

Aurtengo bestetan Cafe Akelarreren alboan (Pontrik karrika, 4) antolatu du Babesgunea Itaiak, eta dei egin die erasoren bat jasaten edo ikusten duten pertsonei hara jotzera. 

Marengo eta Jacques Laffitte karriken artean, Israelgo Estatua Palestinan egiten ari den sarraskia salatzen zuen banderola bat kendu zuen Herriko Etxeak, Berria-k jaso duenez. Katie Daly's ostatuaren gainaldean, bestalde, Rage against the fascism zioen bandera bat zegoen, baina hura ere erretiratu zuten Herriko Etxeko langileek, bertako jabeek sare sozialetan salatu dutenez: bandera antifaxista kendu eta Euskal Monetarena bota zuten bertan.

Zizpa Gaztetxeak ere eman zuen Herriko Etxearen zentsuraren berri: "Banderolak Katie Daly's, Zamai, Soinua eta Xina Les Pyrenees ostatuen gainaldean dira. Herriko etxeko langileak banderolak kentzen ikusten badituzue, argazkiak egin eta zabaldu! Jendeak ikus dezan herriko etxearentzat faxismoa antifaxismoa baino onargarriago dela".

Sutan kolektibo transfeministaren arabera, Euskal Udalekuen aldeko banderola bat eta Hau ez da Frantzia, Euskal Herria transfeminista zioen beste bat ere ere kendu zituzten. 

ElDiario.es-ek jaso duenez, Le Basque taldeko enpresa bat (Le Basque Services) kontratatu zuen Mitikak kontrol-lanetarako, baina ez filial horrek ez Kerman hil zuen ateazainak ez zeukaten beharrezko habilitaziorik jardunerako. Horrez gain, 2025eko otsaileko gau hartan, enpresarekin ageriko loturarik ez duen pertsona bat ari zen "koordinazio" lanez arduratzen, eta badirudi Le Basquek beste enpresa bati azpikontratatu ziola segurtasun-zerbitzua: Basaldea 84. Azpikontratatutako konpainia horrek, teorian, ibilgailuak konpontzen jarduten du. Ikerketan seinalatu dutenez, enpresa hori ere ez zegoen gaituta zerbitzua emateko.

Hori gutxi balitz, bai hiltzaileak bai "koordinazio" lanetan ari zen arduradunak aurrekariak dituzte 20 eraso ingururengatik, ukabilkadak eta ostikadak tartean. ElDiario.es-en esanetan, Mitikan gertatu ziren eraso gehienak, baina baita beste aisialdi-lokal batzuetan ere.

Kermanen senideek eta lagunek justizia exijitzen jarraitzen dute urte eta erdiren ondoren, eta Auzitegi Gorenera jo zuten urte honen hasieran, salatuz Arabako Auzitegiak larritasuna kendu diola auziari: iazko azaroan utzi zuen aske hiltzailea.

19:00etarako egin dituzte bi deialdiak: Gasteizen, Faroloian elkartzera deitu dute, Euskal Herrian Euskal Selekzioa. Asimilaziorik ez! lelopean. Donostian, berriz, Bulebarrean ipini du hitzordua Bultzada taldeak, Inposaketa españolistaren aurrean, ofizialtasuna eta autodeterminazioa Euskal Herriarentzat aldarritzat hartuta.

Bultzadak deialdia zabaltzean nabarmendu duenez, "futbolaren aitzakiapean espainiar nazionalismoa indartzea" dakar espazio publikoan Espainiako Selekzioaren partida emateko pantailak jartzeak. Gogorarazi du Espainiako bandera "estatu-egitura baten ikurra" dela; "herrien autodeterminazio-eskubidea ukatzen" duen, "euskara azpiratzen" duen, "estatuburutza Koroaren eskuetan dagoen" eta "preso politikoak dituen" estatu-egitura batena, hain zuzen ere.

Ohartarazi du, gainera, "euskaldunon borondate nazionala zapalduta dagoela espainiar eta frantziar estatuetan", eta "hori horrela den bitartean" bi estatuetako selekzioak izango direla "inposaketa" bat. Beraz, Bultzadak beharrezkotzat jo du Euskal Herriarentzat "autodeterminazio-eskubidea eta kirolean lehiatzeko ofizialtasuna" aldarrikatzea, baita "euskal langile-klasearen askapen nazionalaren eta sozialaren alde" mobilizatzea ere.

Sarea desegiteko operazioaren barruan, Tebasko eta Iruñeko hainbat etxebizitza miatu dituzte, eta bost pertsona atxilotu dituzte. Behin-behinean espetxeratu dituzte.

el 26 agosto de 1976

mi hijo Marcelo Ariel y

su mujer Claudia, encinta,

fueron secuestrados en

buenos aires por un

comando militar. El hijo

de ambos nació y murió en

el campo de concentración.

como en decenas de miles

de otros casos, la dictadura

militar nunca reconoció

oficialmente a estos

“desaparecidos”, habló de

“los ausentes para siempre”.

hasta que no vea sus cadáveres

o a sus asesinos, nunca los daré por muertos.

―Juan Gelman

Espainiako Estatuko trantsizioak oraindik izenik ez zuen sasoian, 1976ko uztailaren amaieran, Eduardo Moreno Bergaretxe –“Pertur” goitizenez– ETA politiko-militarreko militante eta ideologo gaztea, arrastorik utzi gabe desagertu zen Biriatun (Lapurdi). Orduz geroztik, ez da haren berririk izan: ez gorpurik, ez gertatutakoa argitzen duen froga erabakigarririk ere.

Dagoeneko bost hamarkada igaro dira ordutik, eta galdera nagusiak bere horretan dirau: zer gertatu zitzaion Perturri? Urteotan hainbat hipotesi eta ikerketa metatu dira –batzuk ofizialak, beste batzuk alternatiboak–, baina inork ez du lortu gertatutakoa modu frogagarrian ixtea. Hala ere, bertsio guztiek ez dute pisu bera izan: susmo hutsetan oinarritutako kontakizun batzuk botere instituzional eta mediatikoz indartu dira, eta beste batzuk, berriz, bazterretan geratu dira, zantzu solidoagoak eta ikerketa-ildo posibleak mahaigaineratu dituzten arren.

Erreportaje honek, desagerpenaren 50. urteurrena aitzakia hartuta, egiaztatutako gertakarietatik abiatuta berreraiki nahi du kasuaren ibilbidea. Abiapuntua da aztertzea zer dakigun ziurtasunez, eta zer ez; ondoren, urteetan eraikitako bertsio eta ikerketa desberdinak zuhurtziaz kontrastatzeko.

Testuingurua eta Perturren figura

1976ko uda nahasia izan zen Euskal Herrian: erregimen frankistaren erreformak masa borroka eta aukera politiko ugari piztu zituen. Ondorioz, ETAren barruan ere eztabaida estrategiko sakonak izan ziren, eta Pertur, justuki, horien erdian kokatzen zen, ale honetako 50 urte Otsagabia ponentziatik: Perturren eta KASen arteko elkarrizketa bat erreportajean xehatzen denez.

Pertur militante komunista eta abertzalea izan zen, 1950eko urriaren 13an Donostian jaioa, ETAren baitan 1970eko hamarkadaren erdialdean piztutako eztabaida estrategikoetan buru-belarri aritua eta erakundearen barruan eragin handienetarikoa zuen kidea. 25 urte besterik ez zituela, ETAren VII. Asanbladarako Otsagabia ponentzian eta Euskal Iraultzarako Alderdiaren (EIA) Arnasa, Reagrupamenduko taldeetarako aztergaiak dokumentu teorikoan egin zituen ekarpenek erakusten dute zenbaterainokoa zen haren pisu teoriko eta politikoa. Bere ibilbidean, etengabeko kezka izan zuen sozialismoa, nazio askapena eta borroka moldeak nola uztartu testuinguru historiko aldakorrean. Trantsizioaren hasierako une nahasi haietan, bereziki, erakundearen norabidea birpentsatzeko ahalegin handia egin zuen.

Susmo hutsetan oinarritutako kontakizun batzuk botere instituzional eta mediatikoz indartu dira, eta beste batzuk, berriz, bazterretan geratu dira, zantzu solidoagoak eta ikerketa-ildo posibleak mahaigaineratu dituzten arren

Askok historia berridatzi eta Pertur “posibilistatzat” aurkeztu nahi izan badute ere, bere planteamendua ez zen jardun armatua bertan behera uztea, baizik eta hura egokitzea. Perturrek proposatzen zuen borroka armatuak momentu historiko hartan funtzio instrumental eta subordinatua izan behar zuela, estrategia politiko zabalago baten barruan. Aldi berean, beharrezkotzat jotzen zuen langile klasearen alderdi iraultzaile bat eratzea, prozesu iraultzailearen zuzendaritza politikoa hartzeko gai izango zena, borroka molde desberdinak –armatua, politikoa eta soziala– modu artikulatuan uztartuz. Trantsizioa bera ere prozesu irekitzat jotzen zuen, non borroka ez zen desagertzen, baizik eta beste esparru batzuetara hedatzen zen; horregatik, eremu sozial eta instituzional berriak ere borrokarako eremu gisa ulertzen zituen. Baina horrek ez du esan nahi Perturrek armak uztea eta demokrazia burges espainiarra baikortasunez besarkatzea proposatzen zuenik; ezta gutxiagorik ere. Hori desagerpenaren inguruko kontakizun edo susmo jakin bat a posteriori zabaltzeko desitxuraketa funtzionala izan da, besterik ez.

Desagerpena eta egiaztatutako gertakariak

Aurreko gaua eta huts egin zuen hitzordu bat

1976ko uztailaren 22tik 23rako gauean Pertur errefuxiatu politiko gisa bizi zen apartamentuetako batean egon zen Donibane Lohizunen (Lapurdi). Egun batzuk lehenago, Hendaiako Mugalde liburu dendan mezu bat jaso zuen: uztailaren 23an, 10:00etan, Donibane Lohizuneko Consolation kafetegian agertu behar zuen, “duela hilabete ezagutu zenuen eta berriro ikusi nahi zaituen pertsona batekin” elkartzeko. Kafetegiko langileen testigantzaren arabera, Pertur ez zen inoiz bertara iritsi. Inork ez du argitu zergatik huts egin zuen hitzordu hark.

Askok historia berridatzi eta Pertur “posibilistatzat” aurkeztu nahi izan badute ere, bere planteamendua ez zen jardun armatua bertan behera uztea, baizik eta hura egokitzea. Perturrek proposatzen zuen borroka armatuak momentu historiko hartan funtzio instrumental eta subordinatua izan behar zuela, estrategia politiko zabalago baten barruan

Pakitorekin eta Apalarekin topaketa

Goizeko 09:40 aldera, Donibane Lohizuneko bidegurutze batean, Pertur Francisco Mujika Garmendia “Pakito” eta Miguel Angel Apalategi Ayerbe “Apala”-rekin elkartu zen, ETA (pm)-ko Komando Berezietako kideekin. Topaketa haren lekuko izan zen Eleuterio Jauregi Beloki “Troski”. Troskiren arabera, Pertur bera izan zen Pakitori eta Apalari galdetu ziena ea Hendaia aldera zihoazen, eta ea Behobiaraino eramango ote zuten. Haiek onartu egin zuten, eta hirurak Renault 5 urdin batean abiatu ziren. Lekukoak adierazi zuen ez zuela ezer arrarorik sumatu: Perturrek normaltasunez jokatu zuen eta, alde egin aurretik, txantxetan aritu zen.

Bi ordu iraun zuen ibilbidea

Donibane Lohizune eta Behobia arteko distantzia 12 kilometro ingurukoa da, eta normalean 15-20 minutuan egiten da. Hala ere, Pakitok 1976ko uztailaren 24an Frantziako Poliziaren aurrean egindako deklarazioaren arabera, ez ziren 11:30ak arte iritsi. Pakitok adierazi zuen Pertur “Irun ondoko mugatik gertu dagoen bidegurutze batean” utzi zutela, eta ondoren bideari ekin ziotela berriro. Lehen deklarazio hartan, ordea, Pakitok ez zuen aipatu Apala beraiekin zihoanik; urte batzuk beranduago, Fernando Andreu epailearen aurrean aitortu zuen biak bertan zeudela. Apalak, bere aldetik, 1977ko ekainaren 2an epaile frantsesaren aurrean adierazi zuen Pertur “pare bat alditatik” baino ez zuela ezagutzen, eta ez zuela “zerikusirik kasu honekin”. Halaber, ez zuen aipatu autoan eraman zuenik. Familiak eta zenbait ikerlarik bi orduko atzerapen horren “justifikazio falta” eta Apalaren kontua azpimarratu eta kasuko “kontraesan garrantzitsuenetariko bat” izan dela adierazi izan dute. Hala ere, kontuan izan behar da Apala, Pakito eta Pertur bera erakunde armatu bateko militanteak zirela, eta testuinguru hartan ez zela ezohikoa segurtasun eta operazio arrazoi desberdinengatik autoritateen aurrean informazioa ezkutatzea edota autoko ibilbideak bihurritzea.

Desagerpena eta lehen salaketak

Une horretatik aurrera, adierazpen publikorik egin duen inork ez zuen Pertur berriro bizirik ikusi. Uztailaren 24ko eguerdian, haren izebak dei anonimo bat jaso zuen –emakumezko ahots batekin–, Donibane Lohizunera joateko esanez, "Eduardo desagertu zelako". Arratsalde berean Frantziako Poliziaren aurrean salaketa aurkeztu zuen. Gau berean, Pakito Telesforo Monzonekin batera Jendarmeriaren aurrean aurkeztu zen borondatez, eta bere bertsioa eman zuen –Apala aipatu gabe–. Fernando Andreu epailearen aurrean adierazi zuenez, uztailaren 23ko arratsalde osoan ez zen etxetik atera, eta ETA (pm)-ko buruzagi batek ohartarazi zion deklaratzera joan behar zuela, desagerpena dagoeneko salatuta zegoelako.

Uztailaren 24ko eguerdian, Perturren izebak dei anonimo bat jaso zuen –emakumezko ahots batekin–, Donibane Lohizunera joateko esanez, "Eduardo desagertu zelako". Arratsalde berean Frantziako Poliziaren aurrean salaketa aurkeztu zuen

Bien bitartean, Perturren gurasoak –Álvaro Moreno eta Marta Bergaretxe– Iparraldera zihoazen haren bila. Uztailaren 24ko gauean, Biriatuko mugan atxiki zituen Espainiako Poliziak. Dokumentazioa arauzkoa izan arren, ez zieten pasatzen utzi; arrazoia “gehiegizko zeloa” omen zen. Gurasoek gertatutakoa salatu zuten Donostiako agintarien aurrean.

Aurrekari egiaztatuak: poliziaren mehatxuak, presioak, ultraeskuinaren atentatuak eta ordainsariak Pertur harrapatzearen truke

2017an iritsi zitzaion EHUri Eusko Jaurlaritzaren ikerketa enkargua, eta idazlanaren ondorioak argiak izan ziren: ikerketa akatsez josia izan zen hasieratik, desagerpena delitu iraunkorra da eta egiletzaren inguruko zaratak aurrerapenak oztopatu ditu

1975eko azaroaren 20a: Moreno Bergaretxe familiaren etxebizitzak atentatua jasan zuen Batallón Vasco Español taldearen eskutik.

1976ko martxoaren 25a: Perturrek berak mehatxu-gutun bat salatu zuen, eskuin muturreko talde batek sinatua, non Ángel Berazadi enpresaria askatzea eskatzen zuten.

1976ko martxo amaiera: Marta Bergaretxe, Perturren ama, atxilotu eta hiru egunez eduki zuten inkomunikatuta, Eduardo López Maturana komisarioaren etxean. Hark beranduago aitortu zuen “goi agindu bati jaramon eginez” jardun zuela.

1976ko apirila: bi polizia espainiar desagertu ziren Hendaian, eta polizia frantses batzuek truke bat proposatu zuten: haiek askatzearen truke, Marta Bergaretxe askatzea.

1976ko maiatzaren 30a: La Voz de España egunkariak 10 milioi pezetaren truke Pertur harrapatzea eskatzen zuen artikulu bat argitaratu zuen, Enrique Sanz Martínek sinatua.

Zer ez dakigun

1978 eta 2007 artean, kasua artxibatuta eduki zuten, eta familiaren iniziatiba partikularrak baino ez ziren izan sasoi hartan. 1977ko Amnistia Legea, "borroka antiterrorista" eta borondate politiko falta zirela medio, hiru hamarkadako geldialdi judiziala izan zen. 2008an Andreu epaileak kereila onartu zuen, eta lau urteko instrukzioa izan zen Pakitoren, Antxonen, Lourdes Auzmendiren eta neofaxista italiarren testigantzekin. Epaileak, lau urteko instrukzioaren ondoren, 2012ko irailaren 20ko ebazpenean ondorioztatu zuen ez zegoela inor inputatzeko adina zantzurik. Ez da gorpurik aurkitu, ez dago aztarnarik, ez aitortzarik, ezta bahiketaren edo hilketaren lekuko zuzenik ere. Ondorioz, auzia behin-behinean artxibatu zuten, hau da, froga berriak agertzen badira berriro ireki daiteke. 2017an iritsi zitzaion EHUri Eusko Jaurlaritzaren ikerketa enkargua, eta idazlanaren ondorioak argiak izan ziren: ikerketa akatsez josia izan zen hasieratik, desagerpena delitu iraunkorra da eta egiletzaren inguruko zaratak aurrerapenak oztopatu ditu. Gauzak horrela, adituek kanpaina instituzionala bultzatzea eskatu zuten datu berriak biltzeko, baina ez du emaitzarik eman oraingoz.

Bertsioak eta interpretazioak, aurrez aurre

Berrogeita hamar urtez, bi hipotesi nagusi zabaldu dira Perturren bahiketa eta desagerpenaren egiletzari buruz. Haietako bat bera ere ez da modu erabakigarrian frogatu; zantzu eskuragarriak, ordea, askoz gehiago doaz Estatu aparatuen egiletzaren norabidean, erakundeek eta masa komunikabideek garrantzia gutxiago eman badiote ere. Jarraian modu ordenatuan aurkezten dira, Eusko Jaurlaritzaren txostenak testuinguruan hobekien dokumentatutzat jotzen duenetik hasita.

Estatuaren edo eskuin muturraren egiletzaren hipotesia (lotura neofaxistekin)

Berehalako erreibindikazioak (1976ko uztailaren 26–31)

Triple A (Alianza Apostólica Anticomunista): uztailaren 26an Cifra albiste agentziara deitu zuen bahiketa bere gain hartzeko. Triple A izaera parapolizialeko egitura zen, frankismoaren segurtasun aparatuetako kideen estaldura gisa jarduten zuena. Haren izena ez da bitxikeria hutsa: Argentinako sarraskietan nabarmendu zen Alianza Anticomunista Argentinaren eta Kolonbiako Alianza Anticomunista Americanaren sigla berberak zituen izua sortzeko. Gainera, Espainiako Gobernuak baimendu egin zuen Argentinako Triple A-ri lotutako erakundeen diaspora bat herrialdean ezatzea.

Batallón Vasco Español (BVE), “Emilio Guezala” komandoa: uztailaren 31n komunikatu bat bidali zuen El Correo Español-El Pueblo Vasco egunkarira, Pertur “exekutatua eta Nafarroako herri batean lurperatua” izan zela esanez.

Angelo Izzo neofaxistak adierazi zuen bere kide Pierluigi Concutellik kontatu ziola 1976ko udan ETAko militante bat bahitu zutela Iparralden, eta segidan narkotizatu, Espainiako Estatura eraman eta poliziaren menpeko talde bati entregatu ziotela. Izzoren arabera, taldeko arduradunak esan zuen “euskalduna torturatu eta desagerraraziko” zuela

Eusko Jaurlaritzaren txostenak “adierazgarritzat” jotzen du gertakaria, hura izan baitzen BVEren lehen agerraldi publikoa. Bi erakundeek ekintza bera erreibindikatu zuten, eta horrek ikerlariei pentsarazi die siglen atzean pertsona edo sare koordinatu bera egon zitekeela.

Neofaxista italiarrekin lotura (Ordine Nuovo)

11305/88 zigor sumario italiarrak –Vittorio Occorsioren hilketa eta Bernardo Leightonen aurkako atentatuaren kasuekin lotua– jaso zituen hainbat neofaxistaren deklarazioak. Haiek aitortu zuten Ipar Euskal Herrian euskal errefuxiatuen aurka jardun zutela, Espainiako Estatuko polizia zerbitzuen enkarguz edo oniritziarekin.

1976ko azaroaren 15ean, Marta Moreno Bergaretxek gutun bat jaso zuen: “Zure nebarekin egin genuen bezala desagerraraziko zaitugu eta bala-zuloz josiko zaitugu”. “VI Comando Adolfo Hitler de ORDEN NUEVO”-k sinatua zegoen. Frantziako epaileak ez zuen mehatxu hura ikertu

Angelo Izzok adierazi zuen bere kide Pierluigi Concutellik kontatu ziola 1976ko udan ETAko militante bat bahitu zutela Iparralden, eta segidan narkotizatu, Espainiako Estatura eraman eta poliziaren menpeko talde bati entregatu ziotela. Izzoren arabera, taldeko arduradunak esan zuen “euskalduna torturatu eta desagerraraziko” zuela.

Sergio Calorek informazio horren zati bat berretsi zuen.

Fernando Andreu 2009an Italiara joan zen Concutelli deklaratzera deitzeko, aurretik horri uko egin ostean, baina hark iktus bat izan zuen eta bere testigantza osatu gabe eta baliogabe geratu zen.

Perturren arrebari egindako mehatxua

1976ko azaroaren 15ean, Marta Moreno Bergaretxek gutun bat jaso zuen: “Zure nebarekin egin genuen bezala desagerraraziko zaitugu eta bala-zuloz josiko zaitugu”. “VI Comando Adolfo Hitler de ORDEN NUEVO”-k sinatua zegoen –Ordine Nuovoren gaztelaniazko izena–. Frantziako epaileak ez zuen mehatxu hura ikertu.

Espainiako Segurtasun Zuzendaritza Nagusiaren erantzuna Frantziari

1977ko otsailaren 19an, Dirección General de Seguridad (DGS) ordena publikoko organo espainiarrak Frantziako epailearen eskaerari erantzun zion. Eskuin muturrari edo sare italiarrei buruzko pistarik eman ordez, txostenak Apala seinalatu zuen “susmagarri nagusitzat”, “ETAren barne desadostasunak” aipatuz eta “antolakundearen hegal erradikalak Perturren ezabaketan zuzenean parte hartu zuelako” hipotesia indartzen saiatzeko. Eusko Jaurlaritzaren txostenak azpimarratzen du dokumentu ofizial horrek erabat baztertu zituela Triple Aren eta BVEren erreibindikazioak, eta Apalaren aurka oinarri sendorik gabeko akusazio bat eraikitzera mugatu zela. Hura izan zen Espainiako Estatuak nazioartean ETAren aurkako susmoa bideratu zuen lehen aldia.

Eugenio Etxebeste “Antxon”-en testigantza Audientzia Nazionalean

2008an, kasua berriro irekita, Eugenio Etxebeste “Antxon” ETAko buruzagi ohiak Fernando Andreu epailearen aurrean deklaratu zuen. Bertan, Perturren desagerpena Espainiako Estatuko inteligentzia-zerbitzuek antolatutako operazioa izan zela adierazi zuen, ETA barruan “barne kontuen doikuntzaren” irudia nahita sortzeko, “pertsona kualifikatu” bat ezabatzeko eta ETAren barruko zatiketak elikatzeko. Antxonen arabera, ez ETA (pm)-ko kideek ezta Bereziek ere ez zuten zerikusirik izan desagerpenarekin. Metodoei dagokienez, Lasa eta Zabalaren kasuarekin alderatu zuen gertatutakoa.

ETAren egiletzaren hipotesia

Susmoaren jatorria

ETAren aurkako hipotesiak –zantzu ahul edo zirkunstantzialetan oinarrituta– tratamendu pribilegiatua jaso du; aldiz, Estatuaren edo eskuin muturraren egiletzaren hipotesia –erreibindikazio zuzenetan, nazioarteko testigantzetan, dokumentatutako mehatxuetan eta testuinguru historiko sendoago batean oinarritua– sistematikoki gutxietsi edo bigarren mailako xehetasun gisa isilarazi da

Hipotesia ez zen erabat hutsetik sortu; esan bezala, Pertur bizirik ikusi zuten azken bi pertsonak Pakito eta Apala izan ziren, ETA (pm)-ren Komando Berezietako kideak, Perturrek defendatzen zuen ildo politikoaren kontrakoak. Bi hilabete lehenago (1976ko maiatzean), Bereziek Perturren aurkako neurri diziplinario bat betearazi zuten egun batzuetan, buruzagien bilera batera joan zedin eragozteko. Eugenio Etxebeste “Antxon”-ek aitortu zuen epailearen aurrean “atxiloketa prebentibo” bat izan zela. Hala ere, neurri hark huts egin zuen, erakundearen gehiengoak Pertur askatzea eskatu baitzuen. Militanteen aurkako halako neurri diziplinarioak ez dira oso ezohikoak erakunde armatu klandestinoetan, ezta ETAn ere.

Lourdes Auzmendiri idatzitako gutuna (1976ko uztailaren 11)

Desagertu baino hamabi egun lehenago, Perturrek bere bikotekideari idatzi zion: “Basati hauek halako giroa sortu dute non ETA […] estatu polizial bihurtu duten, non bakoitzak ondokoaz susmatzen duen […] Ez naiz gai konspirazio, infundio eta gezur dinamika infernal honetatik ihes egiteko”. Gutunak frogatzen du barne tentsio handia zegoela, baina ez du frogatzen Bereziek hil zutenik. Erakundearen barruan giroa gaiztotuta zegoela adierazten du, besterik ez.

Familiaren akusazio publikoa (1978ko urtarrila)

Desagerpenetik urte eta erdi igaro ondoren, bere ikerketa propioen ostean, Moreno Bergaretxe familiak publikoki seinalatu zituen Bereziak ustezko arduradun gisa. Prentsaurrekoan gutunaren pasarte gogorrenak plazaratu zituzten, eta komunikabideek zabalpen handia eman zieten.

ETA militarraren erantzuna

ETA militarrak familiaren 1978ko lehen prentsaurreko hari erantzun zion, “euskal eskuinaren sektoreek manipulatuta” zegoela esanez.
ETA (pm)-ko zuzendaritzak, bere aldetik, adierazi zuen barne ikerketa egin zuela, baina “ez zirela nahikoa elementu edo froga bildu akusazio zehatzik formulatzeko”.

ETAren aurkako hipotesiak azaldu ezin duena

Alde desberdinetatik ETAri egin izan zaizkion akusazioek, ordea, badituzte hainbat hutsune:

Inolako gorpuzkirik edo aztarnarik topatu ez izana.

ETAk inolako erreibindikaziorik ez egitea, bestelako barne-gatazketan ez bezala.

Ageriko desproportzioa bi orduko hutsune horren eta kontrako norabideko zantzu kopuruaren eta haien pisuaren artean.

Pakito eta Apala zantzu faltagatik inoiz epaitu ez izana, Estatuak haietako bat hasieratik seinalatu eta haien aurkako ikerketa bat irekitzeko borondatea izan zuen arren.

Hedabideen rola, kontakizunaren eraikuntza eta zantzuen desproportzioa

Hutsune horiek eta mediatikoki ezarri den narratiba ikusita, hedabideek kasuaren trataeran jokatu duten rola aztertzera garamatzate. Kontua ez baita bi hipotesiek froga-pisu bera dutela eta hedabideek ausaz bat aukeratu dutela. Aitzitik, ikerketa kazetaritzak eta ikerketa-txostenek erakusten dutena oso bestelakoa da: desoreka sistematiko bat. ETAren aurkako hipotesiak –zantzu ahul edo zirkunstantzialetan oinarrituta– tratamendu pribilegiatua jaso du; aldiz, Estatuaren edo eskuin muturraren egiletzaren hipotesia –erreibindikazio zuzenetan, nazioarteko testigantzetan, dokumentatutako mehatxuetan eta testuinguru historiko sendoago batean oinarritua– sistematikoki gutxietsi edo bigarren mailako xehetasun gisa isilarazi da.

Hurrengo urteetan, Espainiako Estatuko hedabide nagusiek –haietako asko Euskal Herrian finkatuak– desagerpena “ETAren barne-garbiketa” gisa aurkeztu zuten, “ajuste de cuentas”. Titularretan garrantzia berezia eman zioten Perturren gurasoek une batean ETA seinalatu izanari, eskuin muturrari buruzko pistak testuaren amaieran ezkutatzen zituzten bitartean

a) Zer zantzu daude benetan ETAren aurka?

Pertur bizirik ikusi zuten azken bi pertsona ezagunak ETA (pm)-ko Komando Berezietako kideak ziren.

ETA (pm) barruan tentsio politiko handia zegoen, Perturren gutunak eta 1976ko maiatzeko neurri diziplinarioek erakusten duten bezala.

Elementu horietako bakar batek ere ez du erakunde armatuaren ardura frogatzen. Ez dago gorpurik, ez aitortzarik, ez lekukorik, ez armarik edo hilketa-lekurik, ez ETAren erreibindikaziorik. Hipotesia, funtsean, antolakuntzazko harremanetan eta desadostasun politikoetan oinarritzen da; oso zantzu orokorrak.

b) Zer zantzu daude Estatuaren/eskuin muturraren aurka?

Bahiketaren aurretik La Voz de España egunkarian Perturren edo ETAko bestelako buruzagi batzuen truke 10 milioi pezeta eskaintzen zituen iragarki bat argitaratu izana.

Bahiketaren ondorengo egunetan bi talde parapolizialen berehalako erreibindikazioak izan ziren (Triple A eta BVE).

Italiako sare neofaxisten lotura, testigantza judizialekin (Angelo Izzo), 1976ko udan Iparralden egindako bahiketa baten kontakizun zehatzarekin: narkotizazioa, Espainiako Estatura eramatea eta indar polizialen esku uztea.

Perturren arrebari egindako mehatxu dokumentatua, Ordine Nuovoren sinadurarekin.

Amaren aurretiazko atxiloketa, goi-mailako agindu polizialen bidez, haren jarduerak “polizia kontuak nahas” zitzakeelakoan.

Dirección General de Seguridad-en txostena Frantziari, pista horiek ikertu beharrean Apala seinalatzeko presazko jarrerarekin.

Testuinguru historikoa: 1975–1976 artean, Iparraldean ETAren aurkako gerra zikin aski ezaguna; BVE, Triple A eta Espainiako polizien jardunarekin, sarritan italiar neofaxisten laguntzaz, urte hartan bertan Montejurrako gertakarietan jazo zen bezala. Gainera, hurrengo urteetan ere euskal militante gehiago desagerrarazi zituzten: “Naparra”, “Popo”, Lasa eta Zabala…

Zantzu horien guztien pilaketak ez du Estatuaren egiletza frogatzen, baina haien kopurua, aniztasuna eta jatorria –tartean iturri judizial frantses eta italiarrak– nabarmen handiagoa da ETAren aurkako zantzuekin alderatuta. Hala ere, ia ez dute lekurik izan kontakizun publikoan. Kontrara, komunikabide nagusiek zabaldu duten bertsioan DGSk hasiera-hasieratik esandakoa errepikatu dute.

c) Hedabideen trataera: balantza desorekatua, hasieratik

Eusko Jaurlaritzaren txostenak jasotzen du nola 1976ko uztailean bertan Radio Nacional de España-k, iturri polizialekin “truke” hipotesia zabaldu zuen: “Pertur bi polizia espainiarren truke bahitua izan zitekeela”. Bertsio hark oihartzun handiagoa izan zuen hasieran Triple Aren eta BVEren erreibindikazioek baino.

Hurrengo urteetan, Espainiako Estatuko hedabide nagusiek –haietako asko Euskal Herrian finkatuak– desagerpena “ETAren barne-garbiketa” gisa aurkeztu zuten, “ajuste de cuentas”. Titularretan garrantzia berezia eman zioten Perturren gurasoek une batean ETA seinalatu izanari, eskuin muturrari buruzko pistak testuaren amaieran ezkutatzen zituzten bitartean. Kasu batzuetan, hala nola El Paísen 2016ko uztailaren 23ko edizioan, bi hipotesiei ia leku bera eman zitzaien; baina ordurako kontakizunaren inertzia finkatua zegoen: irakurle arruntarentzat, “Pertur bere kideek hil zuten” baieztapen bihurtua zen, ez frogatu gabeko hipotesi bat.

Desproportzio hori, baina, ez da inondik inora neutrala. Kontakizun ofizialaren eraikuntzak ondorio zehatzak izan ditu:

Ikerketa ixtea: “Denek badakite ETA izan zela”, ez dago gorpua bilatzeko eta Trantsizioko aparatu polizialak ikertzeko presio sozialik.

Biktimaren kriminalizazioa: Pertur “bere kideen esku hil zen buruzagi” gisa aurkeztu dute, eta horrek politikoki ahuldu du familiaren ikerketa-eskaeraren zilegitasuna.

Estatuari mesede egin dio: gailendu den bertsioak hamarkadetan estali du estatu-terrorismoa eta sare parapolizialen jarduna.

Kasuaren gaineko itzala ez da neutroa izan: iturri ofizialek eta masa komunikabideek proiektatua izan da, boterearentzat erosoena zen hipotesia nagusitzeko. Beraz, baliteke zantzuen trataeraren desproportzio hori Estatuaren egiletzaren hipotesia indartu dezakeen zantzu bat gehiago izatea bere horretan.

Zauri bizia, 50 urte beranduago

Moreno Bergaretxe sendiak salatu zuten 40 urte zeramatzatela zer gertatu zen jakin gabe: "Ez daukagu ezer, min eta tristura erraldoia baizik". Dagoeneko beste hamarkada bat pasa da, eta egiak ezkutuan jarraitzen du

Mende erdi igaro da 1976ko uztailaren 23 hartatik, eta Perturrek desagerturik dirau. Haren gurasoak egia jakin gabe hil ziren, gorpurik, hilobirik eta erantzunik gabe. Urte batzuk lehenago, 2016ko uztailean, familiak beste adierazpen bat argitaratu zuen Diario Vasco egunkarian, eta dagoeneko ez zuen ezein akusazio zehatzik jaurtitzen. “Hasierako nahasmena, ziurgabetasuna, amorrua, bertsio desberdinak, pista faltsuak, manipulazioa, omenaldiak eta huts egindako ikerketak” bizi izan dituztela gogorarazi zuten, eta, “pauso bakoitzarekin, esperantza-izpi bat eta atsekabe berri bat”. Moreno Bergaretxe sendiak salatu zuten 40 urte zeramatzatela zer gertatu zen jakin gabe: "Ez daukagu ezer, min eta tristura erraldoia baizik". Dagoeneko beste hamarkada bat pasa da, eta egiak ezkutuan jarraitzen du.

2017an Eusko Jaurlaritzak berak enkargatutako eta EHUko Giza Eskubideen Katedrak egindako txostenak balorazio zorrotzak uzten ditu ikerketari buruz: “Ikerketaren bilakaera oso eskasa izan da hasieratik”, eta “egiletzaren itzalak eta haren ondorio politikoek harri astun baten moduan baldintzatu dute ikerketa, eraginkorra izatea eragotzi arte”. Hori ez da kasualitatearen ondorio, izen-abizenak dituen kontakizunaren eraikuntza estrategiko baten emaitza baizik: 1976ko uztailetik bertatik hasi zen, Radio Nacional de España-ra egindako filtrazioekin; 1977ko otsailean sendotu zen DGSk Frantziari bidalitako txostenarekin –eskuin muturraren erreibindikazioak baztertuz ETAko kide bat seinalatu zuena–; eta gaur arte luzatu da, oraindik ere hedabide askok frogatu gabeko “barne-doikuntzaren” hipotesia “bertsio probable” gisa aurkezten dutelako.

Instituzioek eta Espainiako Estatuko komunikabide nagusiek beste alde batera begiratzen zuten bitartean, ikerketa independenteak bidea urratzen jarraitu du. 2019an, Iñaki Egaña historialariak eta Paco Etxeberria forentseak –Aranzadi Elkartearen baliabide minimoekin, ez Estatuaren bitarteko erraldoiekin– une batez uste izan zuten azkenean Perturren gorpuzkiak aurkitu zituztela, Egañak Naizeko elkarrizketa batean azaldu zuenez. Operación Pancorbo izenez ezagututako arrasto bati jarraitu zioten ikerlari independenteek: José Antonio Sáenz de Santa María jeneralak aitortutako plan bati, alegia. Plan horren arabera, Euskal Herritik hurbil dagoen Burgosko herri batean chupadero bat ezarri nahi zuten: euskal militante bahituak galdekatu, torturatu eta desagerrarazteko gune bat, Argentinako diktaduran eta munduko beste hainbat tokitan kontraintsurgentzia operazio antikomunistetan Perturren desagerpenaren momentuaren berean, simultaneoki, egiten ari ziren bezalaxe. Ameyugoko hilerrian indusketak eginez, Pancorbo ondoan, egoera onean zegoen hezurdura bat topatu zuten. Eskuak lotuta zituen, bi tiro buruan, eta seguruenik torturatua izan zen. 25 urte inguruko gazte bati zegokion, Pertur desagertu zenean zuen adin berekoa. Ezaugarri fisikoak eta kokalekua bat zetozen. Aste luzez, Egaña eta bere taldea sinetsita egon ziren kasua argitu zutela. Azkenean, ADN probek baztertu egin zuten aukera hori. Ez zen Pertur.

Operación Pancorbo izenez ezagututako arrasto bati jarraitu zioten ikerlari independenteek: José Antonio Sáenz de Santa María jeneralak aitortutako plan bati, alegia. Plan horren arabera, Euskal Herritik hurbil dagoen Burgosko herri batean "chupadero" bat ezarri nahi zuten: euskal militante bahituak galdekatu, torturatu eta desagerrarazteko gune bat, Argentinako diktaduran eta munduko beste hainbat tokitan kontraintsurgentzia operazio antikomunistetan Perturren desagerpenaren momentuaren berean, simultaneoki, egiten ari ziren bezalaxe

Baina pasartea adierazgarria da bere esanahiagatik: ikerlari partikularrak Estatua bera baino urrunago heldu ziren, aurrekonturik gabe, nazioarteko eskakizun-batzorderik gabe eta babes instituzionalik gabe. Gerra zikinaren trama aitortu bati lotutako leku batean izan zen, eta antzera eraildako beste norbait topatu zuten bertan. Topatu zuten gorpua ez zen Perturrena, baina arrastoaren norabidea –Estaturantz, haren sareetarantz, antzinako chupaderoen ondoko hobietara– zuzena zen. Eta Estatuak bere baliabideak ETAren aurkako susmoa zabaltzera bideratu dituen bitartean, historialariak, forentseak eta kazetari independenteak izan dira egia bilatzeko lurra zulatzen aritu direnak, literalki.

Eskuragarri dauden zantzu gutxiek modu koherentean seinalatzen dute Estatuaren eta haren sare parapolizialen norabidea, nahiz eta oraindik ez den froga erabakigarririk lortu, adituek salatutako ikerketa sakonagoen faltagatik

Beraz, esan bezala, ez dago ETAren egiletza frogatzen duen zantzu sendo bakar bat ere: ez gorpurik, ez aitortzarik, ez zuzeneko lekukorik, ez erreibindikaziorik. Aldiz, eskuragarri dauden zantzu gutxiek modu koherentean seinalatzen dute Estatuaren eta haren sare parapolizialen norabidea, nahiz eta oraindik ez den froga erabakigarririk lortu, adituek salatutako ikerketa sakonagoen faltagatik. Gauzak horrela, Eusko Jaurlaritzarentzako txostenak esaldi bakarrean laburbiltzen du abiapuntu izan beharko lukeena: “Gertakariak ez dira iraganekoak. Desagerpena gaur egungoa da”. Pertur non dagoen jakin arte, krimen iraunkorra da. Horregatik, Perturri zer gertatu zitzaion zehatz-mehatz ez badakigu ere, honezkero jakin badakigu kasuan ETAren aurkako susmo funsgabeei eusteak zer eragiten duen objektiboki: ikerketaren lekua betetzea eta arduradunen inpunitatea bermatzea. Hortik aurrera, norberari dagokio epaitzea norentzat den komenigarria egoera hau.

Galdera zabalik dago. Familiaren eta adituen eskakizuna ere bai. Behingoz hitz egingo al dute dakitenek? Aurreiritzirik gabe ikertuko al da? Perturren gorpua topatzen ez den artean, haren familiak eta ingurukoek ezingo dute itxi mende erdiko zauri bizi hau. Arduradunak eta zergatiak argitzen ez badira, Euskal Herriko memoria kolektiboari beste atal bat gehiago faltako zaio bere historia ulertzeko.

OHARRA:Kontsultagai interesgarriak

UPV/EHU – Giza Eskubideak eta Botere Publikoak Katedra (2017ko maiatzaren 17a).

«Informe sobre el caso Pertur: estado actualizado de la cuestión».

Eusko Jaurlaritzako Giza Eskubide, Bizikidetza eta Lankidetzarako Idazkaritza Nagusiak eskatutako txostena. Gertakarien, ikerketen eta ondorio juridikoen azterketa sakona (preskripzioa, amnistia, nazioarteko estandarrak).

PERTUR ETA OTSAGABIA PONENTZIA

Eduardo Moreno Bergaretxe “Pertur” ETAko militante komunista eta abertzalea izan zen, frankismoaren azken aldian eta Trantsizioaren hasieran aktibo egon zena. Donostian jaio zen, eta bere militantziaren hastapenak errepresio frankistaren testuinguruak eta klandestinitateko jarduera politikoak markatu zituen, zirkulu marxistetan lehenik eta, ondoren, ETAn. Bere ibilbidearen ezaugarri nagusia nazionalismoaren, sozialismoaren eta ekintza armatuaren arteko harremanari buruzko etengabeko kezka izan zen, bai eta garai hartako antolakuntza-modu sakabanatuek eskaintzen zituztenak baino antolaketa-metodo sendoagoak bilatzea ere. Burkide ohiek profil teoriko gisa ez ezik, “ekintza-gizon” gisa ere deskribatzen zuten, eta erakunde armatuaren barruan eragin handia zuela adierazten zuten.

1976ko udan, lehenbiziko eztabaidak ireki ziren ETAren bi adarretan estrategiari eta bi adar horiek batzeko saiakerei buruz. Momentu horretan, Perturrek, ETA (pm)-ko Bulego Politikoko kideak, Otsagabia ponentziaren hiru zatietatik lehena aurkeztu zuen erakundearen VII. Batzarrean. Historiografiak Otsagabia ponentzia osoa balitz bezala hartu ohi du lehen zati hori, oso-osorik Perturrek idatzia; hala ere, badira bigarren eta hirugarren zati bana ere. Bigarren zatia fisikoki desagertu zen 1976ko uztailaren 23an, eta Perturren ekarpenetan oinarriturik berreraiki behar izan zen, eta hirugarrena, berriz, Javier Garayalde “Erreka”-k egin zuen.

Planteamendu hori ETAko militantziaren aurrean aurkeztu zuen Perturrek, 25 urte besterik ez zituela, tentsio politiko goreneko testuinguruan: diktadura frankista irekiera-zantzuak erakusten ari zen, masen mobilizazioek Erregimenaren legezkotasuna gainditzen zuten, legezko eta erdi legez kanpoko erakunde berriak sortzen ari ziren, oposizioko ordezkari politikoak behin-behineko bat-egite instituzionala negoziatzen ari ziren, Estatuarekiko konfrontazioak bizia izaten jarraitzen zuen eta kuarteletan sable-zarata ez zen ixiltzen. Ur nahasi horien erdian, ponentziak estrategia argi bat laburbildu nahi zuen garai berri eta kontraesankorretara egokitutako alderdi-mugimenduarentzat; hain zuzen ere, klandestinitatean zein legezkotasun partzialeko espazioetan esku hartu ahal izateko eta, bizi zuten sakabanaketaren aurrean, ENAMi eta indar langile eta abertzaleei proiektu koherente bat emateko. Perturren esku-hartzea, beraz, ez zen gutizia teorizista bat izan; kontrara, militantziak baldintza oso zail eta aldakorretan nola jokatu behar zuen orientatzen saiatzen zen, borroka klandestinoan eta frankismo berantiarreko masa-borrokan metatutako indarrak zapuztu zitzaketen akatsak eta urrats faltsuak saihesteko. Hala, jarraian azalduko ditugunak izan ziren Perturren eskemaren ideia nagusiak Otsagabia ponentzian.

Koiuntura historikoaren azterketa: Trantsizioa, une historiko ireki eta kontraesankorra

Perturrek koiuntura historiko zehatz baten irakurketan oinarritu zuen bere proposamen estrategikoa: Trantsizioa. Ideologo donostiarrak ez zuen inoiz ukatu Trantsizioaren izaera telegidatua eta burgesa; eta, hala ere, egoera ireki, kontraesankor, klase-borrokaren emaitza zuzen eta, beraz, eztabaidagarri gisa ulertzen zuen. Haren aburuz, Trantsizioa ez zen frankismoari jarraipena ematen zion maniobra burutua soilik, eta prozesuaren ikuspegi askoz dialektikoagoa planteatu zuen. Hala, Francoren heriotzak ez zuen gatazka ixten, baizik eta dominazio modu berrietara lekualdatzen zuen premia historikoak eta masen presioak bultzatuta, non adostasunean, askatasun formaletan eta demokrazia burgesaren erakundeetan oinarritutako elementu politikoak erantsi zitzaizkien dominazio modu horiei, eta horien aurrean ez zegoen geldirik geratzeko paradarik.

Perturrek, ETA (pm)-ko ideologoak, ohartarazi zuen zetorrena ez zela diktaduraren jarraipen hutsa, ezta ezkutuko faxismoa ere, baizik eta frankismotik jasotako elementuak zein berezitasunak zituen demokrazia burgesa. Beraz, Euskal Herrian egiteke zegoen iraultza ezin zen iraultza demokratiko-herrikoi bat izan, non Estatua negoziatzera behartu behar zen; iraultza horrek iraultza proletarioa izan behar zuen

Bada Otsagabia ponentzia bera baino dokumentu ezezagun eta, ziur aski, garrantzitsuago bat: Arnasa, Reagrupamenduko taldeetarako aztergaiak, EIAk 1976an argitaratutako seriearen lehen alea. Dokumentu horretan, Perturrek, beste gai estrategiko batzuen artean, Trantsizioari buruzko ikuspegi hori modu garatuagoan azaldu zuen: berehalako koiunturatik haratago zihoan argitasunez azaldu zuen bere ikuspegia, eta aurrerapen teoriko-politiko garrantzitsua egin zuen. Perturrek, ETA (pm)-ko ideologoak, ohartarazi zuen zetorrena ez zela diktaduraren jarraipen hutsa, ezta ezkutuko faxismoa ere, baizik eta frankismotik jasotako elementuak zein berezitasunak zituen demokrazia burgesa. Beraz, Euskal Herrian egiteke zegoen iraultza ezin zen iraultza demokratiko-herrikoi bat izan, non Estatua negoziatzera behartu behar zen; iraultza horrek iraultza proletarioa izan behar zuen. Arnasa dokumentuan, Perturrek argudiatzen zuen masa-izaeradun nekazari-klaserik ez zegoenez, klase popularren blokea ia osorik proletarizazio prozesuan zeuden soldatapeko langileek osatzen zutela, eta, beraz, egiteke zegoen iraultza bakarra sozialista zela ordurako. Bereizketa hori ez zen txikia, ezta akademikoa ere: helburu estrategikoa eta zeregin horretarako behar zen antolaketa mota zehazten zituen.

Ondorioz, borroka-eremua ere handitu eta aldatu beharra zegoen. Perturrek behin eta berriz zioen Trantsizioa ezin zela irakurri ez garaipen, ez behin betiko porrot gisa. Herri-borrokak abiarazitako impasse bat zen, baina, aldi berean, oligarkiak eta Erregimenak instrumentalizatua zegoen, frankismoaren aurkako erresistentziak murriztutako klase boterea berrosatzeko. Hortik dator bere ohartarazpen nagusia: eszenatoki berri horretan iraultzaileek ez bazuten esku hartzen estrategia egoki batekin, beste batzuek egingo zuten haien ordez, mobilizazioa irteera moderatu, integratzaile eta, azken buruan, desmobilizatzaileetara bideratuz. Irakurketa horrek ondorio politiko eta organizatibo zuzenak zituen: ENAM ezin zen mugatu aurreko ziklo politikoko logikara, klandestinitate armatuan eta ekintza-errepresioan oinarritzen zena. Perturrek behin eta berriz esan zuen sindikatuek, herri-mugimenduek, hauteskundeek eta tokiko erakundeek borroka-eremu emankor gisa funtzionatu behar zutela langileak antolatzeko, haien kontzientzia handitzeko eta prozesu iraultzaile baten aldeko hegemonia lehiatzeko.

Ekintza-errepresio dinamikak gailurra jo zuen, espero zen matxinada orokorra ez zen gertatu, Erregimena ez zen erori, eta, Franco hil geroztik, erreforma erabakigarri baterantz urratsak ematen ari zen

Hala ere, era horretan jokatzeak ez zuen esan nahi demokrazia burgesean sinistea, ezta demokrazia burgesean integratu behar zenik ere. Aitzitik, espazio berri horietan parte hartzea ikusten zuen betiere autonomia politikoa eta iraultzaren ortzi muga alde batera utzi gabe. Sistemaren pitzadurak herri-antolaketa indartzeko eta gatazka bizirik mantentzeko erabili behar ziren, eta Trantsizioa burgesiaren aldeko itxiera historiko berri gisa finka zedin saihestu. Frankismoaren amaieran dominazio sisteman egiten ari ziren aldaketen azterketa objektiboa egin zuen Otsagabian eta Arnasan; horixe izan zen Perturren meritua. Trantsizioa Erregimenaren jarraipena ez ezik, menderatze-modu sofistikatuagoetaranzko aldaketa kualitatiboa ere bazela irakurtzen jakin zuen. Aitzitik, KAS/ETA (m)-k, berehalako herri-anbizioei lotuago eta nolabaiteko subjektibismo sutsuarekin, ez zuen horrela ikusten: Estatuaren errepresioa eta forma autoritarioak faxismoarekin automatikoki berdintzeko joera zuen, eta zioen ezin zela demokrazia burgesaz hitz egin KAS Alternatiba onartzen ez zen bitartean. Hala ere, polimiliek aurreikusi ez bazuten ere, KASen eta milien ikuspegi horrek masen atsekabe zabalarekin konektatu zuen, eta horrek asko baldintzatu zuen ondorengo garapen politikoa. Polimilien zirriborroak malgutasun taktiko handiagoa zuen baina, aldi berean, aukera handiagoa zegoen instituzioek hura azkar asimilatzeko –gero Euskal Iraultzarako Alderdiarekin (EIA) eta Euskadiko Ezkerrarekin (EE) aztertuko dugun bezala–. Nolanahi ere, gertakarien nondik norakoa ez zen izan ez batzuek ez besteek aurreikusi zutena.

Euskal Langileen Alderdia: behar estrategikoa

Koiunturari buruzko irakurketa horrekin, Perturrek Euskal Langileen Alderdia sortzea proposatzen zuen Otsagabian eta Arnasan: ez beste aukera batzuen arteko proposamen gisa, ez eta epe ertainerako hipotesi lauso soil gisa ere, baizik eta zeregin zehatz batzuk ezartzen zituen premiazko behar gisa. Premia hori ETAk frankismoan izandako jardunaz eta 1975-1976ko bilakaera politiko erabakigarriaz Perturrek egiten zuen balantzetik ondorioztatzen zen zuzenean. Abiapuntua argia zen: ETAk arrakastaz bete zuen bere lehen zeregin historikoa, erregimen frankistaren kontraesanak areagotzea eta Euskal Herri Langilea politizatzen eta erradikalizatzen laguntzea. Hala ere, praktika horrek berak muga estruktural bat erakutsi zuen: ekintza-errepresio dinamikak gailurra jo zuen, espero zen matxinada orokorra ez zen gertatu, Erregimena ez zen erori, eta, Franco hil geroztik, erreforma erabakigarri baterantz urratsak ematen ari zen.

Testuinguru hartan, Perturrek Otsagabia ponentziaren bidez adierazi zuen ETA ez zegoela masa-mugimendua politikoki zuzentzeko moduan. Tinko adierazi zuen ENAMen prestigio politikoa haziz zihoala, masa-erakundeak zabalduz, baina jendea ez zela ETAn sartzen ari espero zitekeen bezain azkar. Ez gero eta erradikalizazio txikiagoa zuelako, baizik eta euskal langile klaseko sektore handi batzuek modu antolatu, egonkor eta publikoan parte hartu nahi zutelako borroka politikoan, eta hori ezin zuen eskaini erakunde politiko-militar klandestinoak. Proposamen zehatza borroka politikoa eta borroka armatua banatzea zen antolakuntzari zegokionez. Kontua ez zen biolentzia iraultzailea alde batera uztea –Perturrek argi zioen hori–, baizik eta onartzea irekitasun demokratiko-burgeseko egoera horretan prozesu iraultzailearen zuzendaritza politikoa ezin zuela gauzatu erakunde armatu profesionalizatu batek. Beraz, Perturrek proposatutako alderdiak erakunde hertsiki politikoa izan behar zuen, euskal prozesu iraultzailearen zuzendaritza politikoa gauzatzera bideratua, borroka armatu klandestinoa egoera hartarako beharrezko dimentsio gisa mantentzen zen bitartean, baina alderditik kanpo eta baldintza berrietara egokituta. Banaketa horrek ez zuen prozesu osoaren izaera politiko-militarra ukatzen, baina ordura arte ETAren ezaugarri izan zen alderdiaren eta aparatu armatuaren arteko identifikazio organikoarekin apurtzen zuen. Hausnarketa hori, jatorrian, ETA (m)-k egin zuen, eta Perturrek eta polimiliek bere egin zuten azkenean.

Hala ere, Perturrek planteatzen zuen alderdia ez zen ohiko hauteskunde-alderdia, erreformistek eta historiografia ofizialak diotena diotela. Zehaztasun handiz definitu zuen: “Langile-klasearen alderdi iraultzailea. Euskal herri langilearen abangoardia. Independentista da; izan ere, Euskadi (zazpi herrialdeekin) errekonozitzen du klase borrokaren esparru nazional autonomo gisa. Teoria, estrategia eta ildo politiko propioak ditu, eta oraindik era kolektiboan lantzeke dago”. Gainera, elementu nagusi bat agertzen zen: Perturrek uste zuen ETAk ez zituela guztiz ordezkatu langile klasearen interesak, eta bere baitan beti egon zirela burgesia txikiaren klase posizioak. Ondorioz, Perturrek proposatzen zuen alderdi berriak modu kontziente eta argian formulatu behar zituela langile klasearen interes objektibo horiek; izan ere, praktika armatuak ezin zuen hori berak bakarrik egin.

Antolakuntza mailan, alderdia ez zen aparatu zibil itxi edo klandestinoa izan behar. Garai hartan legez kanpokoa izanik ere, erabat politikoa izango zenez, egitura malguagoak izango zituen, talde lokal, bilera eta asanbladetan oinarritutako funtzionamendua, eta euskal langileriaren eguneroko gatazketan esku hartzeko gaitasun handiagoa. Hau da, Kapitalaren aurka, masa borroka politikorako prestatutako alderdia, ez bakarrik erregimen frankistaren edo parlamentarismoaren aurkako hiri-gerrilla klandestinoa.

Borroka armatuaren eginkizun berria

Zeregin politiko berriei termino horietan ekin ahal izateko, ENAMek borroka armatuaren posizioa eta zeregina birpentsatu behar zituen. Perturren pentsamendua batez ere alde horretatik desitxuratu dute prentsak eta diskurtso ofizialak. Izan ere, donostiarrak ez zuen planteatzen borroka armatua bertan behera uztea –batez ere buruan izanik preso politikoen auzia, errepresio odoltsua eta inboluzio-arrisku erreala –; aitzitik, uste zuen armek funtzio erabat desberdina bete behar zutela fase berrian, bai funtzioan, bai posizioan, bai intentsitatean. Perturrek uste zuen borroka armatuak eginkizun instrumentala eta mendekoa izan behar zuela: beste bitarteko bat izango zen, estrategia politiko orokorraren mendekoa, eta onura sozial eta politiko zehatzak baldintzatua egongo zen beti. Hau da, ekintza armatu batek mugimendua isolatuko balu, espazio politikoak itxiko balitu edo indar politikoen metaketari kalte egingo balio, baztertu egin beharko litzateke, nahiz eta militarki eraginkorra izan eta etsaiari baja esanguratsuak eragin. Bete behar zuen eginkizun nagusia, beraz, presioa egitea eta babestea izango zen, eta ez ETA (m)-k mahai gainean jartzen zuen higadurazko herri-gerra luzea.

Otsagabiak markatzen zuen ortzi mugak, beraz, talde militante armatu klandestino profesionalaren ekintzen protagonismoa pixkanaka murriztea zekarren. Hala ere, nabarmendu behar da dokumentu horretan ez zela inoiz borroka armatua ezabatzea aipatu

ETA (pm)-k uste zuen erakunde armatuak ez zuela eraldaketarako motor nagusia izan behar. Beraz, disuasio- eta laguntza-funtzioak esleitzen zizkion, hala nola Estatuari presioa egitea askatasun politiko eta ekonomikoetan irekierak eta kontzesioak behartzeko, errepresioaren aurrean herri-mugimendua autodefentsaz hornitzea eta bermeak ematea irekiera-prozesu politikoa neutralizatu ez zezaten edo modu baztertzailean artikulatu ez zedin. Taktika armatuak, beraz, selektiboa eta neurritsua izan behar zuen: kalkulu politiko zehatzaren ondorio. Horretarako, intentsitate txikiko ekintza selektiboak egitea defendatzen zuen Perturrek, biktima zibilak eta eskalada automatikoak saihesteko. Betiere estrategia politikoarekin bat etorriz egin behar zen, eta ez aparatu armatuaren eta komandoen kanpainen barne logika autonomoak gidatuta.

Perturrek uste zuen ekintza armatuak alderdiaren eta mugimenduaren hazkundeari lagundu behar ziola; ezin zuen, aitzitik, lehenak bigarrenaren eremua baldintzatu, eta are gutxiago protagonismo bila harekin lehiatu. Ildo horretan, ekintza bakoitzaren kostu politikoa zehatz-mehatz ebaluatu behar zen, herriaren iritzietan, aliantzetan eta, oro har, proiektuaren zilegitasunean zuen eraginagatik. Ekintza armatu baten kostu politikoak onura estrategikoa gainditzen bazuen, buruzagiak ondorioztatu behar zuen ez zuela zentzurik, etika iraultzailearen ikuspegitik bidezkoa izanik ere.

Otsagabiak markatzen zuen ortzi mugak, beraz, talde militante armatu klandestino profesionalaren ekintzen protagonismoa pixkanaka murriztea zekarren. Hala ere, nabarmendu behar da dokumentu horretan ez zela inoiz borroka armatua ezabatzea aipatu; horren ordez, kuantitatiboki murriztea eta bestelako zentzu estrategiko batez hornitzea zen ideia, bere papera pixkanaka bigarren mailan gera zedin, alderdi-mugimenduak Estatuari beste termino batzuetan aurre egiteko indarra irabazi ahala.

Antolamendu-aldaketak: egiturak partzialki desmilitarizatzea

Perturrek barne militarismoari egindako kritika ez zen abstraktua edo moralista, borroka armatuaren zentraltasunak ETAri ezarritako muga zehatzen azterketa materiala baizik. Frankismoaren fase jakin batean eraginkorra izan zen ekintza-errepresio zurrunbiloa bere azkenera iritsi zen: abangoardia iraultzailea desegin egin zen zuzendaritza politiko egonkorra premiazkoena zen momentuan, Pertur, Argala eta beste hainbat militante fisikoki ezabatu izanak erakusten duen bezalaxe. Perturrek deitoratu egiten zituen borroka armatuaren zentralitateak sortutako arazo estrukturalak: muturreko klandestinitatea, konpartimentalizazioa, zurruntasun hierarkikoa, erabakiak zirkulu murritzetan hartzea eta kideen arteko mesfidantzak. Errepresioari aurre egiteko dinamika horiek oztopo bihurtu ziren gero eta handiagoa zen masa-politika aurrera eramateko. Erakunde politiko-militarrak ezin zituen eguneroko gatazkak bere gain hartu, ezta batzar irekiak egin edo ageriko egiturak mantendu ere, langile klaseak modu aktiboan eta irekian parte hartu nahi zuenean, hainbat hamarkadatako izu faxistaren ondoren.

1977an egindako II. Asanbladan hautatu zuten EIAren zuzendaritzak norabide aldaketa nabarmena eragin zuen alderdian: Perturren tesiak atzean gelditu ziren eta norabide aldaketak zenbait kidek alderdia uztea eragin zuen. Beraz, ezin zaie egotzi deriba horren erantzukizun politikoa ez Perturri, ez ETA (pm)-n militatu zuten komunistei, ezta lehen EIAri ere

Hori ikusita, Perturrek ETAren birmoldaketa politikoa planteatu zuen: aparatu armatuak erabaki estrategikoetan zuen pisua murriztea eta antolamenduaren aldetik praktika militarra eta zuzendaritza politikoa bereiztea. Ez borroka armatua suntsitzeko, baizik eta borroka armatuak dena zehazteari utz ziezaion. Proposatutako alderdiak tokiko batzordeekin, batzarrekin eta barne-eztabaidarekin funtzionatzea zen asmoa. Aparatu klandestino militarraren logikaren aurrean, zentralismo demokratikoaren eredu bat defendatzen zuen, oinarrietatik abiatuta kohesio ideologikoa eta iniziatiba zuena. Ohartarazten zuen erradikaltasuna ez zela ekintza armatua edo obedientzia akritikoa, eta zuzendaritza eraginkorrak taldekako elaborazioa, egoeraren etengabeko azterketa eta masa-kontzientzia eskatzen zituela. Perturrek zalantzan jartzen zuena ez zen aparatu armatua bera, baizik eta haren papera eta politikoki zuzentzeko gaitasuna. Izan ere, ziur zegoen desoreka horri eusteak paradoxa bat sortuko zuela: erakunde armatuak sinbolikoki ospe handia izango zuen, baina, aldi berean, ez zen gai izango borrokan ziharduen langile-klasea modu eraginkorrean zuzentzeko.

EIA-EE ALDERDIAREN JARRAITUTASUNIK EZA

Otsagabia ponentzia, gerora, EIAren sorreran gorpuztu zen, baina hori Pertur desagertu ondoren izan zen. Beraz, ezin zaio esperientzia horren erantzukizun politikoa hari egotzi, bereziki kontuan hartuta EIAk Otsagabia ponentzian proposatutako eskema hautsi zuela. Francisco Letamendia “Ortzi” zendu berriak bere El no vasco a la reforma obran, zehazki Ezker Abertzalearen garapen historikoari buruzko atalean, zehazten zuenez, Arnasa dokumentuaren zatirik handiena Perturrek berak idatzi zuen, eta EIA sortzeko oinarri teorikoa izan zen, nahiz eta Gallartako azken manifestua Gregorio López Irasuegik eta Ortzik idatzi. Beraz, lehen EIAk –artean eurokomunismora biratu gabeak– Perturrek sartutako inspirazio leninista ortodoxo samarra zuen. Adierazpenak argi eta garbi esaten zuen EIA “alderdi langile abertzalea” zela, “Euskadiko langileen alderdi iraultzailea eraikitzeko bidean” zegoena. Arnasan, gainera, zehaztu egiten zen ideologo polimiliak erabiltzen zuen herri-iraultzaren kontzeptua: euskal testuinguruan, nekazarien klase masiborik gabe, iraultza ezin zen izan aurretiko fase demokratiko-herrikoi bat, KASek eta miliek planteatzen zuten bezala, baizik eta zuzenean sozialista, langile klaseak zuzendua. Eta ohartarazten zen diktaduratik demokrazia formalera igarotzeak bide legalak aprobetxatzeko beharra zekarrela, baina haien mende erori gabe, joera erreformistak zainduz eta herri-botereko organoak indartuz.

Aurrerago, EIAk uko egin zion KASek 1977ko ekainean proposatutako hauteskunde boikotari, eta organo kolektiboa utzi zuen. Euskadiko Mugimendu Komunistarekin (EMK) batera Euskadiko Ezkerra koalizioaren pean aurkeztu zen, eta hainbat eserleku eskuratu zituen Kongresuan eta Senatuan. Hauteskundeen ondoren, II. Batzarra egin zuen 1977ko urriaren 8an eta 12an. Bertan, lehen Komite Zentrala, Komite Betearazlea eta idazkari nagusi bat aukeratu zituen, Mario Onaindia, Burgosko Prozesuko auzipetuen aurpegirik nabarmenetakoa. EIA-ren zuzendaritza horrek norabide aldaketa nabarmena eragin zuen alderdian: Perturren tesiak atzean gelditu ziren eta norabide aldaketak zenbait kidek alderdia uztea eragin zuen. Beraz, ezin zaie egotzi deriba horren erantzukizun politikoa ez Perturri, ez ETA (pm)-n militatu zuten komunistei, ezta lehen EIAri ere. Besteak beste Gregorio López Irasuegik edo Iñaki Manerosek, Burgosko presoen nukleotik zetozenek, jarrera iraultzaileak defendatu zituzten, eta horregatik baztertu zituen Mario Onaindia buru zuen zuzendaritza berriak, Errekaren (Otsagabiaren beste ideologoa) babesa zuenak. Ortzi, parlamentuaren instrumentalizazio leninista entseatu zuena, laster atera zen alderditik, eta Herri Batasunaren lerroetara pasa zen zuzendaritzaren deriba oportunista hautematean.

Beraz, Dani Askunzek Klase-borroka ezker abertzalearen baitan 70eko hamarkadan (16. Arteka) artikuluan gogorarazten duenez, Perturrek zirriborratutako tesi komunistak EIAren zuzendaritzako gutxiengo batek egin zituen bere, eta ez zuen korrelaziorik ETAren erresistentzia antifrankistaren ospeak erakarritako oinarrietan. Hala, Askunzek zioen bezala, ez zen gehiegizko komunismoa izan EIA desbideratu zuena, baizik eta haren aplikazio eza. Azken batean, desbideratze erreformista goiztiarraren ondorioz, ezin izan zen ikusi zer gertatuko zen EIA iraultzailea izan balitz.

Gaur-gaurkoz esan dezakeguna da Perturrek eta ETA (pm)-ko komunistek alderdi iraultzailea masa-borrokaren antolatzaile eta herri-boterearen dinamizatzaile gisa ulertzen zuten bitartean, EIAk parlamentarismoan kokatu zuela berehala estrategia, marxismo-leninismotik eurokomunismora eta eurokomunismotik sozialdemokrazia hutsera igarota. Gainera, alderdiak erakunde armatuari bizkar emanez bukarazi zuen tentsio politiko-militarra, ez borroka armatua norabide politikoaren menpeko eginez; izan ere, Espainiako Estatuarekin itun bat sinatu zuen. Ildo horretan, EIAren bilakaera irtenbide partzial, aldebakar eta erreformista gisa uler daiteke, Perturrek termino iraultzaileetan adierazitako arazoaren aurrean; desberdintasun estrategiko esanguratsu hori, alta, sistematikoki utzi da bazter.

KAS/ETA (M)-REKIKO DESADOSTASUNAK

Perturren proposamena Otsagabiako eskema estrategikoaren eta KAS/ETA (m)-ren geroko planteamenduaren arteko kontrastean nabarmentzen da, eta, aldi berean, ezin hobeto ikusi daiteke zergatik izan zen ezinezkoa ENAMen bi adarrak bateratzea. Haien arteko desberdintasuna ez zetzan ñabarduretan; aitzitik, bi logika politikoak bateraezinak ziren, bai boterearen kontzepzioan, bai politikaren, jarduera armatuaren eta erakundearen arteko artikulazioan.

ETA (m), José Miguel Beñaran “Argala” buru zuela, Perturren alderdi iraultzailearen aldeko tesietara hurbildu zen

Hala ere, komeni da bi eredu horiek argazki finko gisa ez aurkeztea: bai ETA (m)-k eta bai ETA (pm)-k barne bilakaera bat jasan zuten, kontraesanez eta birdefinizioz betea, eta bi estrategien arteko eztabaida prozesu luzea izan zen. Milien eta polimilien arteko zatiketa eragin zuten hasierako desadostasunak gorabehera, ETA politiko-militarra bere antolaketa-eredua modulatzen joan zen: borroka armatuaren eta masen borrokaren arteko bereizketari buruzko milien kontzepzioetara partzialki hurbildu, eta hasiera batean miliek proposatutako bikoizketaren kontzeptua onartu zuten. Miliek, beren aldetik, euskal langileriaren alderdi iraultzaile bat sortzeko apustua onartu zuten Otsagabia eta Arnasa dokumentuetan jasotako terminoetan, aldi baterako behintzat: ETA (m), José Miguel Beñaran “Argala” buru zuela, Perturren alderdi iraultzailearen aldeko tesietara hurbildu zen, eta bilakaera hori Zutik aldizkariaren 65. eta 67. zenbakien artean jaso zen. Hala, 1976ko ETA (pm)-ren VII. Batzarrean, bi adarren arteko hurbiltasunik handiena lortu zen, Txomin Iturbe eta Argala bertan zirela, eta ekarpenak egin zizkioten azken testuari. Batzar hartako ondorioak txalotu egin zituen adar militarraren Zutik aldizkariaren 67. zenbakiak, eta, une baikor labur batez, posible ikusi zen bi ETAk bateratzea, langileen alderdi iraultzaile baten alde egiteko. Horren ondorioz, miliek zein polimiliek KAS osatu zuten hasiera batean, harik eta ETA (pm)-ko zuzendaritzak mahaia uztea erabaki zuen arte, EIAk Estatuarekin negoziatu eta hauteskundeetan parte hartu ondoren. Momentu horretan, Ezker Abertzalearen batasunerako aukerak lurperatu, eta alderdi iraultzailearen hipotesia zapuztu egin zen.

Beraz, bi adarren arteko aurkakotasuna ez zen abiapuntu aldaezina izan, prozesu historiko azkar, konplexu eta aldakor baten emaitza baizik. Perturren eredua miliena baino garbiagoa zen hasieratik, baina praktikan ez zuen garapen politikorik izan. Sakoneko desberdintasunak gaindiezinak izan ziren azkenean: batetik, miliek borroka armatuari izaera ofentsiboa ematen zioten, abangoardiatzat hartzen zuten eta instituzioetan parte hartzeko baldintza eta helburu oso mugatuak zituzten; bestetik, polimiliek armak disuasio tresnatzat hartzen zituzten eta legezko espazio guztiak aprobetxatzearen aldeko apustua egin zuten. Ideien arteko norgehiagoka hori Zutik aldizkariaren 68. eta 69. zenbakietan islatu zuten.

Lehen desadostasunak politikaren eta aparatu armatuaren arteko harremanari eragiten zion. Perturren planteamenduan, politika orokorrak agindu behar zuen. Ikusi dugunez, borroka armatua ez zen desagertzen polimilien lehen planteamenduan, baina estrategia politiko zabalago baten mende geratzen zen, erabilgarritasun zehatzaren eta kostu politikoaren arabera ebaluatua, itzulgarria eta murritz zitekeena. Hipotesi gisa formulatzen zuen alderdi iraultzaileak benetako autonomia izan behar zuen aparatu armatuaren aurrean, norabide politiko eraginkorra izateko egoera aldakor batean.

KAS/ETA (m)-n, aldiz, ENAM osoa ETAren inguruan mugitzen zen, 1974ko ETA militarraren Agiri fundazionalean islatu zenez. Aurrerago, ikuspegi hori bera berretsi egin zuten 1977an, mili-berezien fusio-dokumentuan, non planteatzen baitzen borroka armatua “burgesiak benetan asimilatu ezin duen elementu bakarra” zela. Beraz, aparatu militarra ez zen beste tresna bat, baizik eta proiektua egituratzen zuen tresna. Hori dela eta, historikoki Ezker Abertzaleak ETAri erakundea deitu izan dio, nahiz eta ENAMek hainbat erakunde izan. Arlo politikoak arlo militarra laguntzen, legitimatzen eta handitzen zuen, baina ez zuen zuzentzen. KASek bloke estrategiko gisa funtzionatzen zuen, eta haren kohesioa, azken batean, erakundearen zentraltasunaren eta hark ezartzen zuen diziplina sendoaren mende zegoen. Hori ez zen antolakuntza-xehetasun hutsa; izan ere, uste zuten desbideratze likidazionistak saihesteko bermea zela aparatu armatuak gainerako mugimenduetan zuen kontrola.

Desberdintasun hori bereziki argi adierazten zen borroka armatuaren ikuskeran. Perturrek esplizituki zioen herri-gerra luzea edo eskalada automatikoa ez zela prozesu iraultzailearen eragile. Indarkeria iraultzaile profesionalizatuak aipatutako funtzio mugatuak bete behar zituen, eta progresiboki desaktibatu, indar-korrelazioak eta masen antolaketa politiko iraultzaileak baldintzatuta.

KAS/ETA (m)-ren ustez, ordea, bere programaren oinarria interklasista zenez eta bere helburu estrategikoa haustura demokratikoa zenez, borroka armatua zen gatazkaren motorra. Borroka armatuak soilik eragozten zuen sisteman integratzea edota “traiziorik” gertatzea. Beraz, KAS/ETA (m)-k fronte guztietan “indarrak metatzeaz” hitz egin arren, estrategia armatuaren zerbitzura zegoen, eta zentraltasun horri uko egitea askapen nazionaleko mugimendu izateari uko egitea zen, eztabaidarik gabe. Zutik aldizkariaren 1978ko 69. zenbakiak formalizatu egin zuen eskema hori, eta fronte iraultzailea zuzendaritza militarraren pean kokatu zuen. Ildo hori mili-bereziek fusio dokumentuan eta ondoren KAS Bloke Buruzagi gisa formalizatzean ere agertzen da. Ildo horren tesia HASIren eranskinetan ere jasotzen da, 80ko hamarkadan.

Alderdia eta mugimendua ere bateraezinak ziren. Perturrek alderdi-mugimendu gisa ulertzen zuen alderdia: zentralismo demokratikoan oinarritua, nolabaiteko aniztasun iraultzailea zuena, sozialki iragazkorra eta ez monolitikoa. Alderdia arduratu behar zen herri mugimendua antolatzeaz, artikulatzeaz eta bultzatzeaz, hura ordezkatu gabe eta hura blokean diziplinatu gabe. Perturren ustez, barne aniztasuna ez zen desagerrarazi beharreko arazo bat –betiere, joera antolatu forma hartzen ez bazuten–, baizik eta egoera konplexuetara egokitzeko gai zen politika bizi baterako baldintza. KAS/ETA (m)-rentzat, aldiz, ENAM mugimendu nazional-herrikoia zen, eta hori diziplina handiko bloke batean integratzen ziren fronte espezializatuetan artikulatu behar zen. Eskema horretan, barne aniztasunak zatiketarako edo desbideratze estrategikorako arriskua ekar zezakeen. Perturrentzat, berriz, aberastasun politikoa eta zuzentzeko gaitasuna zekarren aniztasun horrek.

Perturrek eta polimiliek oso arrisku zehatzaz ohartarazten zuten: ETAk intentsitate handiko estrategiari, armen zentraltasunari eta taktika instituzionalaren erabateko gaitzespenari eusten bazion, sozialki isolatuta eta gero eta itxiagoa zen dinamika militar errepresibo batean harrapatuta amaituko zuen

Trantsizioaren gainean zuten irakurketak behin betikoa bihurtu zuen bi ikuspegien arteko talka. Perturrentzat, gogora dezagun, Trantsizioa prozesu irekia eta guztiz kontraesankorra zen: bertan, etengabeko tirabiran ziharduten borrokaren bidez lortutako aurrerapen partzialek, itxiera autoritarioaren saiakerek eta menderatze burgesa termino berrietan finkatzeko arriskuak. Testuinguru horretan, Perturrek eta polimiliek eztabaidarako abagunea ikusi zuten, bai erakundeen barruan, bai kanpoan, eta gatazka birkonfiguratzeko aukera eta beharra ere bai, eskalada betikotu gabe. KAS/ETA (m)-rentzat, aldiz, Trantsizioa erreforma kontrolatua eta itxia zen funtsean, oposizioa eta indar iraultzaileak integratzeko eta neutralizatzeko diseinatua. Instituzioetan sartzea, bere ikuspuntutik, haiek legitimatzea eta Estatuaren tranpan erortzea zen. Hortaz, puntu horretan gertatu zen aurrez aurreko talka: Perturrek uste zuen aldi berean hainbat zelaitan joka zitekeela gatazkari uko egin gabe; KASek uste zuen horixe zela etsaiaren estrategia. Miliek parte-hartze instituzionalarekiko zuten mesfidantza hori Zutik aldizkariaren 68. (1977) eta 69. (1978) zenbakietan islatu zen, non argi eta garbi kritikatzen zuten baldintzarik gabe hauteskundeetako parte hartzea.

Perturrek eta polimiliek, berriz, oso arrisku zehatzaz ohartarazten zuten: ETAk intentsitate handiko estrategiari, armen zentraltasunari eta taktika instituzionalaren erabateko gaitzespenari eusten bazion, sozialki isolatuta eta gero eta itxiagoa zen dinamika militar errepresibo batean harrapatuta amaituko zuen. Perturrek ETAren etorkizunerako egindako proposamena ez zen ezkutuko porrota, baizik eta borroka armaturako irtenbide estrategikoa, ENAMen marjinalizazioa saihesteko eta eskalada politiko iraultzaile zabalagoa bultzatzeko, armei zeregin osagarria emanda. Proposamen hori zirriborratu zuen bai Arnasan, bai Otsagabia ponentzian.

ARRAZOI BIKOITZ PARTZIALA ETA ONDORENGO TRAGEDIA POLITIKOA

Perturren eskemaren eta KAS/ETA (m)-ren estrategiaren arteko bateraezintasuna ez zen istripua izan, ezta akats pertsonal edo koiunturalen ondorioa ere. Bi arrazoi partzialen adierazpena izan zen, eta, bi arrazoi horiek integratu ezin zirenez, elkar deuseztatu zuten. Perspektiba historikoak ematen duen pribilegioarekin ikus dezakegun tragedia politikoa, hain zuzen ere, partzialki asmatu zuten bi korronte horiek esparru estrategiko bateraezinetan garatu zirelako gertatu zen.

Alde batetik, neurri batean egokia izan zen KAS/ETA (m)-k egin zuen ohartarazpena, instituzioetan parte hartzeak izan zitzakeen integrazio-arriskuei buruzkoa. Zutik aldizkariaren 69. zenbakian adierazi zenez, nahiz eta hainbat indarrek haustura iraultzailea lortzeko ahaleginak egin, prozesua frankismoaren erreforma kontrolatu gisa bideratzeko arriskua zegoen, boterearen funtsezko zutabeen jarraipena bermatzeko diseinatua: sistema kapitalistaren eta Estatuaren lurralde batasunaren jarraipena, alegia. Klase egitura, monarkia, aparatu judiziala, indar errepresiboak eta “Espainiaren batasuna” bere horretan mantendu ziren, oposizioa pixkanaka integratua edo errepresioaren bidez neutralizatua zen bitartean. Ikuspegi horretatik, hauteskundeak, autonomiak eta alderdien legeztatzea ez ziren konkista neutralak izan. Estatuak bere eremuan politika egiteko aukera pozoitua eskaintzen zien bere arauak onartzen zituztenei, baina parte hartze horrek xurgapena zekarren ia ezinbestean. Gatazkari eusteko indar propiorik gabe sartzen zena, integratuta eta neutralizatuta geratzen zen. Ondorengo historiak kasu askotan eman zion arrazoia diagnostiko horri; izan ere, ezkerreko sektore zabalak ordena politiko berriaren kudeatzaile bihurtu dira edo garrantzi oro galduta desegin dira.

Puntu zehatz horretan, Pertur baikorrago agertu zen hauteskundeetako parte hartzeari dagokionez esperientzia historikoak gerora frogatu zuena baino. Hala ere, Arnasak berak jada ohartarazten zuen integrazio instituzionalaren arriskuez, instituzioetako parte hartzeak atzean ez bazuen masa-antolaketa sendorik. Horregatik, Perturren baikortasuna ez zen inozoa: ez zuen inoiz prozesuan konfiantza osoa izan, ezta haren burges izaera ukatu ere, eta perspektiba ere ez zen zentzugabea, masen bultzadaren une historikoari eta Euskal Herrian garai hartan bizi zen krisi ekonomikoari erreparatuz gero. Gainera, Erregimenaren mutazioaren azterketa egokiagoan oinarritzen zen. Haren akats erlatiboa izan zen, beharbada, gutxietsi egin zuela esparru demokratiko-burges berriak xurgatzeko zuen gaitasuna. KASek, berriz, erlatiboki bada ere, asmatu zuen ulertu eta nabarmendu zuenean erakundeetan parte hartzea, oso aldeko indar korrelaziorik gabe, tranpa bat izan zitekeela, nahiz eta ikuspegi horrek indar metaketaren bestelako kontzepzio bati erantzun. Izan ere, KASen arazoa beste bat izan zen: Trantsizioari buruzko bere irakurketak kontzesio taktikoak eta kapitulazio estrategikoa bereiztea eragotzi zien, eta borroka armatuari zentralitatea kentzen zion parte hartzeko modu oro traiziotzat hartzera eraman zituen, eta horrek, luzarora, isolamendua areagotu zuen.

Perturrentzat, Arnasan garatu zuenez, frankismotik zaurituta atera zen erregimena faxismotik jasotako berezitasunak zituen demokrazia burgesa izango zen. Ondorioz, zeregin iraultzailea ezin zen izan “iraultza demokratikoa” –askatasun formalak osatzeko edo haustura demokratiko-nazionala behartzeko bide gisa ulertua–, baizik eta iraultza sozialista bat, estatu burgesaren esparrua gaindituko zuena. KAS/ETA (m)-rentzat, aldiz, Espainiako Estatua ez zen ohiko demokrazia burgesa, ez baitzuen KAS Alternatiba onartzen. Estatua negoziatzera behartzearen bidez haustura demokratikoa lortu behar zela uste zuten, borroka armatua ardatz eta masen laguntza osagarri gisa hartuta. Independentzia eta autodeterminazioa iraultza sozialistaren aurreko prozesutzat hartzen ziren, eta ez zegoen horretarako ibilbide orri estrategikorik zehaztuta. Horrek guztiak etsaiaren, aliatu potentzialaren, instituzioen eginkizunaren eta erakundearen horizontearen kontrako ikusmoldeak zekartzan.

Zentzu horretan, ideologo polimiliak aparteko argibidetasuna erakutsi zuen KAS/ETA (m)-ren eskemaren barne-mugen azterketan. Askok baino lehenago ulertu zuen borroka armatuaren zentraltasun iraunkorra ez zela programaren erradikaltasunaren berme bat, eta higadura progresiboaren faktore bat izango zela. Perturrek hau ohartarazi zuen: ordutik aurrera, espezialistek gauzatutako indarkeria politikoak, proiektuaren ardatz egituratzaile bihurtuta, gizarte isolamendua ekarriko zuen, estatuaren errepresioa indartuko zuen eta masetatik gero eta deskonektatuago zegoen dinamika propioa sortuko zuen. Diagnostiko hori ez zen hipotesi berria, ezta abstraktua ere: ideia hori barne kritika gisa irakur daiteke Burgosko presoen dokumentuan (1971), zeinetan norabide proletario independentea hartzeko eskatzen zen. Perturrek adieraziak zituen martxan zegoen joera horren ondorio zehatzak: azkenean, aparatu armatuak zehaztuko zituen denborak eta erritmoak, politika orokorra erabaki instantzia gisa ordezkatuz eta edozein zuzenketa estrategiko blokeatuz. Ekintzaren eta errepresioaren logika helburu bihurtu zen berez, eta prozesu iraultzailean aurrerapen politiko ukigarrietan metatutako indar soziala aprobetxatzea zailtzen zuen. Urteen poderioz, dinamika hori berretsi egin zen: gatazkaren zurrunbiloa, babesen galera progresiboa, gizartearen babesa lorpen estrategiko bihurtzeko zailtasun gero eta handiagoa eta bai ETA, bai ENAM, oro har, zokoratzea. Alde horretatik, Perturren analisia ia profetikoa da.

Tragedia politikoa honetan datza: biek zuten arrazoia, neurri batean, baina bakoitzak bestea baztertzen zuen esparru batetik begiratzen zuen. KASen diagnostikoa onartzen bazen, onartzen zen Trantsizioan sartzea integrazioaren eta porrotaren baliokidea zela. Perturren diagnostikoa onartuz gero, borroka armatuaren zentralitateari mugarik gabe eusteak isolamendura eta higadurara eramaten zuen. Bi alderdien arteko sintesia gauzatzeko, beharrezkoak ziren eman ez ziren zenbait baldintza: aparatu armatuaren gaineko benetako diziplina politikoa, mugimendu sendoagoa eta elkartuagoa, eta estatuko eta nazioarteko indarren arteko korrelazio ez hain itxia.

Perturrek beste askok baino lehenago ulertu zuen borroka armatuaren zentraltasun iraunkorra ez zela programaren erradikaltasunaren berme bat, eta higadura progresiboaren faktore bat izango zela

Tentsio horri eusteko ezintasunaren aurrean, adar bakoitzak bere bidea hartu zuen: EIA-EEk ETA (pm) ezabatzea eta esparru instituzionala onartzea erabaki zuen berehala, gatazka eta haustura iraultzailearen horizontea kitatzeko prezioan. KASek eta ETA (m)-k gatazka armatuari eustea eta instituzioak baztertzea erabaki zuten, eta hainbat hamarkadatan bere nortasuna eta barne koherentzia zaindu zituen. Hala ere, kostu humanoa, politikoa eta soziala ordaindu zituen, azkenean bere bidaideen antzeko patua bere gain hartu behar izateraino. Perturrek kontraesan hori bizitzea proposatu zuen, ez berehala konpontzea, baina historiak erakutsi zuen zenbateraino zen zaila bai integrazio pasiboari bai militarizazio marjinalizatzaileari uko egingo zion estrategia bati eustea, azkenean hautsi gabe. Eztabaida hau ez dagokio soilik iraganari, Perturri, ENAMen adar ezberdinei eta desegindako nazioarteko mugimendu komunistari, orainaldiko eta etorkizuneko komunista guztiei ere badagokigu.

ONDORIOAK ETA IRAKASPENAK

Otsagabia ponentziatik eta Pertur desagertu zenetik igaro den mende erdia Europa mendebaldeko ezker iraultzailearen esperientzia politiko trinko, kontraesankor eta bizienetako bat izan da. Hala moduz itxitako ziklo politikoa da, asmatze, akats, porrot, sakrifizio eta ikaskuntzen metaketa historikoarekin, eta proiektu komunista europar serio bakar batek ere ezin du alde batera utzi. Ez da erabaki taktikoen sekuentzia bat, prozesu historiko bat baizik, non, muturreraino, sakoneko arazo beraren erantzun desberdinak probatu diren: nola mantendu zabalik hipotesi iraultzaile bat baldintza aldakor eta zailetan. Aldi honetako ikasgai nagusia, beraz, ez da errezeta itxi bat, ohar ireki bat baizik: ez dago lasterbide estrategikorik. Ez etengabeko militarizazioak ez integrazio instituzionalak ez dute bermatzen haustura sozialista, ezta askapen nazionala ere. Euskal historia hurbilak irakaspen hauek uzten ditu ohiz kanpoko argitasunez.

1. Estatua ulertzea nahitaezko baldintza da, baina ez da nahikoa

Estatu kapitalista ez da neutrala, ezta bere forma demokratikoan ere: integratu egiten du desaktibatzeko, egonkortzeko eta erreprimitzeko, beharrezkotzat jotzen duenean. Trantsizioak, autonomismoak eta ENAMen integrazio historikoki mailakatuak hori berresten dute. “Aurrerapauso” instituzional bakar bat ere ez da atzeraezina, legeak ez dira bermeak, hauteskunde mailako metaketa bakar batek ere ez du indar korrelazio erreal bat ordezten, eta inozotasun instituzionalak sozialdemokratizaziora garamatza.

2. Mugimendua ulertzea Estatua ulertzea bezain garrantzitsua da

Estatua ondo ulertzea ez da nahikoa hura garaitzeko. KASek integrazio mekanismoak sumatu zituen eta horien beldur izan zen, baina gutxietsi egin zituen matxinada-testuinguruetatik kanpo eutsitako konfrontazio armatuaren ondorioak. Etsaiaren ezagutzak, berez, ez du garaipena bermatzen, baldin eta horrekin batera ez bada egiten norberaren indarren eta eskala zabaleko erreprodukzio politikorako ahalmenaren irakurketa zuzena. Espezialisten borroka armatuaren zentraltasun luzeak, hasierako funtzio historikoa agortutakoan, elementu hauek sortu zituen: isolamendua, autoerreferentzialtasuna, politika aparatu militarraren logikarekin ordeztea, eta metatutako babes soziala aurrerapen estrategiko bihurtzeko ezintasuna. Programa politikoaren erradikaltasuna ezin da neurtu soilik estatuarekiko konfrontazio armatuaren mailarekin, baizik eta baita masak antolatzeko gaitasunarekin ere gizarte berri bat eraikitzeko botere politikoa lortzeko.

3. Ez dago sintesi automatikorik gatazkaren eta bide instituzionalaren artean

Behin eta berriz errepikatu da gatazka eta apustu instituzionalaren arteko trantsizio bidea harmoniatsua dela, eta hori akats izugarria da. Izan ere, azken mendeko euskal historiak kontrakoa erakusten du. Instituzionalizazioa ez da eremu neutroa edo itzulgarria, ezta hasieran jarrera erradikaletatik heltzen zaionean ere. Apustu instituzionalak, “taktikoak” zein “iragankorrak”, berezko logikak sortzera jo du, proiektu iraultzailea xurgatzeko benetako arriskua dutenak.

4. Alderdia, mugimendua eta hegemonia: konpondu beharreko gaia

Langile klasean nagusitasun sozial iraunkorra duen alderdi komunistarik ez egotea aztertu dugun garai osoan dago presente. ETAk ezin zuen; EIA-EEk uko egin zion; Ezker Abertzaleak ere bai. Alderdi-mugimendurik gabe ez dago hipotesi iraultzaile bideragarririk, eta alderdi hori ezin da izan ez aparatu militarizatu bat, ez alderdi elektoralista bat. Uste hori oso garrantzitsua izan zen, eta Perturrek modu sistematizatuan aurkeztu zuen.

5. Auzi nazionalak ez du klase-borroka ordezkatzen, baina egon badago

Euskal Herriko auzi nazionala historikoki Estatuaren eta Kapitalaren aurkako borrokaren katalizatzaile indartsua izan da, baina estrategia interklasista nazionalista batek, azkenean, zapalkuntza nazionalarekiko ebazpen sozialista blokeatu du. ENAMen kontzeptu estrategikoak, “Euskal Herriko klase borrokak nazio askapenerako borrokaren forma hartzen duela”, ez du ez independentzia ez sozialismoa ekarri, eta sarritan klaseartekotasuna justifikatzeko balio izan du. Beraz, ez dago auzi nazionalari jaramonik egiten ez dion proiektu iraultzaile bideragarririk, baina ez dago askapen nazionalik ere, estrategia iraultzaile independente eta internazionalista batetik kanpo.

6. Garai historikoak axola du: agortutako formulak ez errepikatzea

ENAMen gorakada ahalbidetu zuen testuinguru historiko nazionala eta nazioartekoa jada ez da existitzen, eta, beraz, forma horiek existitzeko baldintzarik gabe errepikatzea ez da fideltasuna, akats estrategikoa baizik. Boluntarismoaren eta derrotismoaren artean espazio estu baina erreal bat dago: hipotesi iraultzailea pazientziaz berreraikitzea. Izan ere, Euskal Herriko klase borrokaren azken mende erdiko ondare nagusia ez da eredu itxi bat, ohartarazpen estrategiko bat baizik: errealitate historikoaren ikuspegi zorrotz bat landu behar da, bai etsaiaren boterea ezaugarritzeko orduan, bai aurre egingo dion langile klasearen alderdia bera karakterizatzeko orduan. Komunisten zeregina bi dimentsio horiek estrategia koherente batean bateratzen saiatzean datza, bidezidorrik eta ilusiorik gabe. Lan hori egiteke dago oraindik.

"Herri baten bizitzaren lekuko da Herriaren Arnasa: zapalkuntza eta heriotzaren lozorrotik esnatzen ari den, bere askatasuna lortzeko burrukan ari den herri baten bizitzaren lekuko, bizitza eutsezina eta alde batera utzi ezin dena, iraultza den bizitza, hazten eta hedatzen doana, eta bere lurra eta etorkizuna bere esku hartu eta gure herriak klaserik gabeko euskal gizarte aske bat eraikiko duela aldarrikatzern duena, eta beren odola ixuri eta bizitza ahitzeraino gure lagunak bultzatu dituzten asmoek burutuko dituztela esaten duen bizitza. Bizitzaren lekuko eta, aldi berean, iraultza horretarako lagungarri."

― Arnasa: Reagrupamenduko taldeetarako aztergaiak (1976)

Urteurren garaiak datoz. Franco hil zenetik 50 bira eman zituen lurrak eguzkiaren inguruan iaz; Ogro operaziotik 53 aldiz oihukatu da “urte berri on”. Zerrendak jarrai lezake. Egutegietan atzera begiratzeko garai hauetan, badaude ahantzi diren kasuak ere. Batzuetan erabat ahaztu ez badira ere, ondorengotza politikoek gizabanakoen oroimena korapilatu dute.

1976ko uztailaren 23az geroztik ez du inork ikusi Pertur. Desagerrarazi egin zuten. Aipatutako egunaren aurretik gertatutakoak behatuz, in crescendo joan ziren Perturren eta bere ingurukoen aurkako ekintzak. Ematen du, beraz, zorigaitza aurreikusten zela, idatzia zegoela nonbait. Hariaren korapiloa uztailaren 23an estutu zen, baina lehenagotik ere ari ziren hariak nahasten.

La Voz de España egunkariak maiatzaren bostean argitaratu zuenez, mertzenarioek hamar milioi pezeta jasoko zituzten etakideak hiltzeagatik: “Diez millones para matar a quienes mataron”

1976ko martxoan, ABCk, ETA politiko-militarrak zerga iraultzailea eskatzeko bidalitako gutun bat atzeman ondoren, gutun horren edukiaren berri eman zuen. Bertan jasotzaileari eskatzen zioten Perturrekin, Ezkerrarekin, Mark-ekin edo zehaztutako beste etakideren batekin harremanetan jartzeko. Hilabete berean, Perturren eta J.L. Echegaray “Mark”-en erretratuak argitaratu zituen ABCk, eta Angel Berazadi enpresaburuaren bahiketaren erantzuletzat jo zituen. Bahiketaren oihartzunaz haratago, argazki harekin Pertur pertsonifikatu egin zuten eta haren aurpegiak tokia hartu zuen iritzi publikoan. Jada ez zen soilik ETA (pm)-ko buruzagitzaren izena, baizik eta itxura zehatzeko gizabanakoa.

Garai haietan, ETA (pm)-k bi polizia-inspektore bahitu zituen Hendaian; Jesús María González eta José Luis Martínez. ABCk 1976ko apirilaren 7an ETA (pm)-ri egotzi zion erantzukizuna eta, gainera, ekintza estrategikotzat definitu zuen, momentu hartan bahituta zegoen Angel Berazadi askatzeagatik Espainiako Gobernua 200 milioi pezeta ordaintzera behartzeko.

1976ko uda betean, Perturren familiak egoera larriak bizi izan zituen. Lehendabizikoz, ekainean, familiak mehatxu idatziak jaso zituen eta etxea metrailaz erasotu zuten. Uztailaren 15ean, Pertur bahitu baino zortzi egun lehenago, Marta Bergaretxe, Perturren ama, atxilotu eta giltzaperatu egin zuten

1976ko apirilaren 8an, Espainiako Estatuak negoziatzeari uko egin ondoren, ETA politiko-militarrak Berazadi hil zuen, hiru astez bahituta izan ondoren. Unidad egunkari donostiarrak azalean atera zuen berria: “Berazadi, asesinado”. Enpresaburua hilda, Pertur ETA (pm)-ren zuzendaritzan kokatu zuten bai egitura polizialek eta bai prentsa orokorrak –erakunde armatuaren eta berazaditarren arteko zubia izan omen zen negoziaketan–. Erailketak eragindako astinaldi politikoaren aurrean, Fraga Iribarnek mehatxu garbia jaurti zuen, “Si quieren guerra, la tendrán”. Esan daiteke Fraga ez zebilela oker, gerraren logikak harrapatu baitzuen Pertur handik hilabete batzuetara.

Hurrengo hilabeteek ere ekaitz-giroan jarraitu zuten: odoltsu, berunak eraginda. Testuinguruaren adierazle esanguratsuenetakoa izan zen La Voz de España egunkariak maiatzaren bosgarrenean zabaldutako datua: mertzenarioek hamar milioi pezeta jasoko zituzten etakideak hiltzeagatik: “Diez millones para matar a quienes mataron”. Albiste hartan, Pertur fronte militarreko buru kokatu zuten. Giroa bortitza zen, eta, horri ordainsari kodiziatsua gehituta, gezi guztiek norabide berdintsua zuten.

Perturren gurasoak semearen bahitzaileei zuzendu zitzaizkien, etsipenak jota eta emozioak eraginda: “Bizirik badago, esaiguzue; hilda badago, entregatu gorpua”.  Erregu horren ondoren, BVEk gutun bat eman zuen argitara, exekuzioa eta lurperatzea bere gain hartuz. “Ojo por ojo, ¡Viva la unidad de España!” esanez bukatu zuten idazkia

1976ko uda betean, Perturren familiak egoera larriak bizi izan zituen. Lehendabizikoz, ekainean, familiak mehatxu idatziak jaso zituen eta etxea metrailaz erasotu zuten. Uztailaren 15ean, Pertur bahitu baino zortzi egun lehenago, Marta Bergaretxe, Perturren ama, atxilotu eta giltzaperatu egin zuten Irunen, Eduardo López Maturana inspektorearen agindupean. Galdeketa gogorra egin zioten, apirilaren 4an Hendaian desagertutako bi polizia-inspektoreen harira. Desagertutakoen egonlekuaz informazio bila zebiltzan.

1976ko uztailaren 23an, azken aldiz ikusi zuten Pertur. Hurrengo egunetan, familiak salaketa jarri zuen Frantzian –handik gutxira Gipuzkoan– eta Triple Ak ekintza egin izana erreibindikatu zuen. 27an azaldu ziren aurreneko albisteak prentsan, denak antzeko titularrekin: Perturren desagerpen misteriotsua, mende erdia igaro duena argitu gabe, gaur egunera heldu arte. Unidad arratsaldeko egunkari donostiarrak jakinarazi zuen “ETAko aktibista” Perturrek Behobian zuela hitzordua ostiralean, eta, harrezkero, bere jardunbidea lainotu egin zela, arrastorik utzi gabe. Perturren gurasoak semearen bahitzaileei zuzendu zitzaizkien, etsipenak jota eta emozioak eraginda: “Bizirik badago, esaiguzue; hilda badago, entregatu gorpua”. Erregu horren ondoren, BVEk gutun bat eman zuen argitara, exekuzioa eta lurperatzea bere gain hartuz. “Ojo por ojo, ¡Viva la unidad de España!” esanez bukatu zuten idazkia. Horren aurrean, justizia-gosea Euskal Herri osora hedatu zen eta, uztaila bukaeran, manifestazioa egin zen Donostian, “Salba dezagun Pertur” lelopean.

ETA (pm)-k eginiko ikerketa sakonak José María Escudero Tejada seinalatu zuen Perturren bahiketaren erantzule gisa. Bahiketaren arduradunari izen-abizenak jartzeak ezegonkortasuna eragin zuen eta Espainiako prentsak Perturren hurbileko zirkuluei egotzi zien erantzukizuna. La Voz de Españak Migel Angel Apalategi “Apala” jarri zuen erdigunean. ABCk, irailaren 5ean, erailketaren ustezko xehetasunak ere eman zituen. Egunkariaren esanetan, Pertur Apalaren autora sartu zen eta hark bi tiro jo zizkion, burua zaku batekin estali ondoren.

ETA (pm)-k eginiko ikerketa sakonak José María Escudero Tejada seinalatu zuen Perturren bahiketaren erantzule gisa. Bahiketaren arduradunari izen-abizenak jartzeak ezegonkortasuna eragin zuen eta Espainiako prentsak Perturren hurbileko zirkuluei egotzi zien erantzukizuna

Informazio horren aurrean, gutxitan ikusi den bezala, Apalak berak indibidualki sinatutako gutuna eskuz idatzi eta zabaldu zuen, bere errugabetasuna defendatuz eta prentsa espainiarraren bertsioa gezurtatuz. “A todo el pueblo vasco” tituludun eskutitzean, hilketaren erantzuleak Montejurrako eta Santurtziko gertakarien erantzuleen parekoak zirela adierazi zuen, hots, Espainiako Estatuko errepresioaren adarretakoak. Bere seinalamendua kanpaina bat zela salatzen zuen aldi berean. Apalak ez zuen zalantzarik Euskadi barnetik zatitzeko eta konfrontazioa hedatzeko ereindako informazioa zela eta, horrenbestez, herri osoari dei egin zion gezurra salatzeko eta Euskadiren askatasun osoaren alde borrokatzeko.

Urteurren garaia da, 50 urte, justiziaren zain. Korapiloa ez da laxatu.

1976ko irailean, Pertur “desagertu” eta hiru hilabetera, hark Otsagabia ponentzian proposatutako tesi politikoak bere egin zituen ETA (pm)-ko militantziaren zati handi batek. ETA (m)-ko bi militante behatzaile zirela, abangoardia iraultzaile gisa jokatu eta soilik esparru politikoan jardungo zuen legezko erakunde bat sortzearen auziak ardaztu zuen VII. Asanblada. ETA (pm)-ren funtzioa, Asanbladan onartutako tesien arabera, borroka armatua garatzera mugatuko litzateke, Euskal Herri Langileak hartu beharko lukeen estrategia politiko-militarraren mesedetan. Borroka armatua, aktan jasotako ebazpenen arabera, Euskal Herriko momentuko “masa-borrokaren garapen orokorraren eta mailaren araberakoa izango da”. Erakunde armatuaren eta etorkizuneko “euskal langileriaren alderdi iraultzailearen” artean ezarritako eskubide eta betebeharren bereizketak jardun politiko eta militar berrirako oinarriak ezarri behar zituen, diktadorearen heriotzarekin eta zetorren fase berriarekin sortutako koiunturaren aurrean. Masa-fronte hori sortzeko, ETA(pm)-k antolaketa-batasuna defendatzen zuen eremu politikoan, “ezker abertzale” gisara ezagun egiten hasia zena ordurako.

ETA (m)-ko bi militante behatzaile zirela, abangoardia iraultzaile gisa jokatu eta soilik esparru politikoan jardungo zuen legezko erakunde bat sortzearen auziak ardaztu zuen VII. Asanblada

KAS Alternatiba (Koordinadora Abertzale Sozialista) 1976ko abuztuan aurkeztu zen, “osatzen duten erakundeen arteko nahitaezko eztabaida-mahai” gisa, eta horrek aldaketa garrantzitsua ekarri zuen koiunturan. EHASek (Euskal Herriko Alderdi Sozialista), ETA (pm)-k eta LAIAk (Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia), fundatzaile gisa, ETA (m)-ren eta LABen laguntzarekin, gutxieneko programa bat adostu zuten, garai hartako espektro politiko osorako batasun programa politiko bat finkatzen joatea helburu. Lehen idatzi horren ardatz nagusietako batzuk honako hauek izan ziren: amnistia, askatasun demokratikoak, Hego Euskal Herriko lau probintzietarako Autonomia Estatutua sortzea edo gorputz errepresiboak desegitea.

KASen ekintza-batasunerako joera hori hautsita geratu zen alternatiba gisa aurkeztu eta hilabete gutxira. LAIAko sektore batek, LAIA (ez) izenekoak ‒kontseiluen komunismoari gertuko korrontea‒, Alternatibatik aldentzea erabaki zuen, eta LAKeko (Langile Abertzaleen Komiteak) militante batzuekin batera, KAA (Komando Autonomo Antikapitalistak) sortu zuten. ETA (pm)-
ren barruan Komando Berezien zatiketa gertatu zen.

Testuinguru horretan aurkeztu zen EIA 1977ko apirilaren 2an, 4.000 pertsonaren aurrean, Gallartako (Bizkaia) frontoian, langile-nortasun errotua duen herrian. ETA (pm)-ko militante ohien multzo garrantzitsu batek osatu zuen alderdiko lehen militantzia, zuzendaritza lan nagusiak bere gain hartuz. Horiekin batera, erakunde armatuarekin aldez aurretik loturarik ez zuten pertsonek, Francisco Letamendia “Ortzi”-k kasu, alderdiarekin bat egitea erabaki zuten. Aurkezpen-mitinari dagokionez, harrigarria izan zen Euskal Herrian hain jendetsua zen ekitaldi politiko batek poliziaren esku-hartzerik jasan ez izana, urte horietan ohikoa baitzen mitinak, manifestazioak eta batzarrak polizia-sirenaz eta tiro-hotsez desegin behar izatea.

1977ko udaberria bereziki gorabeheratsua izan zen Euskal Herrian. Gatazkak gero eta handiagoak ziren lantegietan eta kaleetan. Herritarren aldarrikapenek, amnistia osoak kasu, gero eta babes handiagoa zuten herritarren artean, eta manifestazioek gero eta izaera borrokalariagoa hartu zuten. Maiatzeko Amnistiaren Aldeko Astearen deialdian, Espainiako Poliziak zazpi manifestari hil eta ehunka zauritu zituen Hego Euskal Herriko hainbat lekutan. Langileen grebak areagotu egin ziren, baita langileen aldarrikapenak gauzatzeko presio-neurriak ere. Aldi berean, Espainiako hauteskundeek hainbat eztabaida eta ikuspuntu planteatu zituzten erakunde abertzaleetan. Telesforo Monzonen ekimenez, eta egoera politiko berriaren aurrean ikuspegiak gerturatu asmoz, erakunde abertzale guztiak Txibertan (Lapurdi) elkartu ziren.

EAJk hauteskundeetara baldintzarik gabe aurkezteko asmoak, eta ETA (m)-k eta EHASek amnistia eta askatasun politiko osoa parte-hartzearen aurretik jartzeak eragotzi egin zuten espazio abertzale osoaren balizko baterajotzea. Zatiketa horren ondorioz, EAJk bere kabuz parte hartu zuen hauteskundeetan, eta ETA (m)-k abstentzio aktiboa eskatu zuen. EIAk hauteskundeetara aurkeztuko zen koalizio baten sorreran parte hartu zuen

EAJk hauteskundeetara baldintzarik gabe aurkezteko asmoak, eta ETA (m)-k eta EHASek amnistia eta askatasun politiko osoa parte-hartzearen aurretik jartzeak eragotzi egin zuten espazio abertzale osoaren balizko baterajotzea. Zatiketa horren ondorioz, EAJk bere kabuz parte hartu zuen hauteskundeetan, eta ETA (m)-k abstentzio aktiboa eskatu zuen. EIAk hauteskundeetara aurkeztuko zen koalizio baten sorreran parte hartu zuen. Hauteskundeetan parte-hartze horrek hautsi egiten zuen KAS Alternatibaren gehiengoaren borondatea, eta EIAk hauteskundeetan parte hartzeko borondate argia zuenez, KAS Alternatiba utzi behar izan zuen, eta ondorioz, ezker abertzalearen barruko bi mugimendu nagusien artean arrakalak ireki ziren.

Koalizioa Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan bakarrik aurkeztu zen, “Euskadiko Ezkerra” izenpean. Nafarroan, EIAk UNAI (Unión Navarra de Izquierdas) koalizioaren barruan parte hartu zuen hauteskundeetan, EMKrekin eta OICrekin (Organización de Izquierda Comunista) batera, espazio politiko bera bete asmoz. Hauteskunde horietan, gerora ezker abertzaleko izen enblematikoak izango ziren Periko Solabarria, Iñaki Esnaola eta Patxi Zabaleta aurkeztu ziren bi koalizio horietan. Ortzik eserleku bat lortu zuen Diputatuen Kongresuan Gipuzkoan. Probintzia horretan bertan, EEk beste eserleku bat lortu zuen, kasu horretan Senatuan, Juan Mari Bandresentzat. Hego Euskal Herrian lortu zituzten ia 86.000 botoek, bi ordezkari instituzionalen bitartez, bultzada eman zioten hasieratik koalizioari. Koalizio horretan EIArena izan zen hasieratik gidaritza.

Hauteskundeak egin eta hilabetera, Askatasunaren Ibilaldia antolatu zen Euskal Herrian, batik bat EIAren babesa zuen ekimen plurala, hauteskundeetan abstentzioaren alde egin zuten gainerako erakundeez gain. Ekitaldian, milaka lagunek parte hartu zuten, lau zutabetan banatuta, eta une egokia izan zen hamar euskal militante politiko jendaurrean agertzeko, Espainiako Gobernuak Belgikara estraditatu berriak, Espainiako kartzeletan hainbat urte eman ondoren. Horien artean, pisu sinboliko handiko figurak zeuden, hala nola Teo Uriarte edo Mario Onaindia. 1977ko uztailean ustekabean Hego Euskal Herrira itzuli ziren militante horiek Burgosko Prozesuan epaitu zituzten, eta, azkenean, erabakigarriak izan ziren EIAren eta EEren barruan. Onaindia, urtearen amaieran, batzar orokor batean aukeratu zuten EIAko idazkari nagusi, eta eragin handia izan zuen alderdiaren barruan.

1978ko hasieran lortu zuen EIAk estatus legala, estatutuetan aldaketa batzuk onartu ondoren. Mario Onaindiak, hedabideei egindako adierazpenetan, mugimendu hura helburu berberak lortzeko formulazio desberdina zela defendatzen zuen, alegia, «euskal estatu baten sorrerara begira, burgesiaren estatu-aparatuaren desegitea» bilatzen zela. Estatutu berrietan jaso behar izan zuten aldaketa nagusia independentzia hitza ezabatzea izan zen

Amnistiaren legea, urte hasieratik zenbait sektore politikorekin landua eta 1977ko urrian Suarezen UCDren gobernuak onartua izan zen, eta ETA(pm)-ko eta ETA (m)-ko militante ugari kartzeletatik ateratzea ahalbidetu zuen. Hilabeteak pasa ziren estradizioa eta ondorengo Euskal Herriratze “alegala” hasi zenetik, ETA (pm)-ko azken militantea atera zen arte. Preso politiko ohien zati handi batek garai hartan loratu ziren proposamen politiko ezberdinekin bat egitea erabaki zuen. EIA sortu ondoren, ETA (pm)-ren jarduera militarra nabarmen murriztu zen. ETA (m)-k, aldiz, gaitasun militarra handitu zuen, eta, horrekin batera, aldi horretan egindako ekintza militarrak areagotu.

Bakarra ez izan arren, EIA hauteskundeetara koalizio zabalagoen barruan aurkezteko arrazoietako bat alderdiaren egoera legala zen. Bere sorreran eta Espainiako lehen hauteskundeetan ilegala izandako alderdiak 1978ko hasieran lortu zuen estatus legala, estatutuetan aldaketa batzuk onartu ondoren. Mario Onaindiak, hedabideei egindako adierazpenetan, mugimendu hura helburu berberak lortzeko formulazio desberdina zela defendatzen zuen, alegia, «euskal estatu baten sorrerara begira, burgesiaren estatu-aparatuaren desegitea» bilatzen zela. Estatutu berrietan jaso behar izan zuten aldaketa nagusia independentzia hitza ezabatzea izan zen.

1978ko urte politikoa egituratu zuen gaietako bat Euskal Kontseilu Nagusiaren sorrera izan zen, euskal autonomiaren aurreko organoa, etorkizuneko Eusko Jaurlaritzarako eta haren Autonomia Estatuturako oinarriak ezartzea helburu zuena. EIAk, EEren bidez, proposamen hori onartu zuen, eta Juan María Bandres talde horretara gehitzea lortu zuen, prozesu horretan ikuspegi eraikitzaile batekin parte hartuz. Erabaki horrek, ezker abertzalearen barruan, bi sektoreen arteko arrakala nabarmen areagotu zuen; bata EIA-EEk ordezkatzen zuen, eta bestea KAS Alternatibak. KAS Alternatibak erreforma instituzionalaren aldaera ezberdinetan parte hartzeari uko egiteak barne-tentsioak sortu zituen EIA-EEn. Bi urte atzera ETA (pm)-ren VII. Asanbladan adostutako masen fronte iraultzaile zabala sortzeko ideia erabat agortuta zegoela zirudien. EIAri buruz gizarteak zuen pertzepzioa aldatu egin zen, jada ez baitzen Espainiako erregimen kapitalistarekiko alderdi apurtzailea, eta kalearekiko gero eta distantzia handiagoa zegoenez, alderdiko figura batzuk orduan sortu berria zen Herri Batasunara gerturatu ziren. KAS Alternatiba babesten zuten alderdien koalizioa zen Herri Batasuna, eta EIA-EEren barruan gero eta indar handiagoa hartzen ari zen bide autonomista baztertzen zuen. Alderdia utzi zuen pertsonarik sonatuena Ortzi Espainiako Kongresuko Gipuzkoako legebiltzarkidea izan zen, baina Periko Solabarria edo Iñaki Esnaola bezalako izen garrantzitsuek ere bide bera hartu zuten. Oinarriko militante batek idatzitako hitzok aurkatuak izan ziren alderdiko zuzendaritzaren partetik, hain zuzen, bide autonomistan sakontzen jarraitzeko; eta argigarriak dira ondo islatzen baitute militantziak bi urte lehenago adostutako ildo estrategikoaren eta zuzendaritzaren ekintza politikoaren arteko kontraesan nabarmena: “UCDren logika bere sistema politikoa berrantolatzen saiatzen den oligarkia batena da; EIAren logika, berriz, oligarken demokrazia ezegonkortzea da, askatasunetan sakontzea, langile-demokrazia eta herri-boterea eraikitzen eta sendotzen joatea. Ezinezkoa da EIA eta UCD bat etortzea berehalako proiektu politikoetan, eta ezinezkoa da oligarkiak onartutako proiektu batek herri-interesak islatzea”.

Bi urte atzera ETA (pm)-ren VII. Asanbladan adostutako masen fronte iraultzaile zabala sortzeko ideia erabat agortuta zegoela zirudien. EIAri buruz gizarteak zuen pertzepzioa aldatu egin zen, jada ez baitzen Espainiako erregimen kapitalistarekiko alderdi apurtzailea, eta kalearekiko gero eta distantzia handiagoa zegoenez, alderdiko figura batzuk orduan sortu berria zen Herri Batasunara gerturatu ziren. KAS Alternatiba babesten zuten alderdien koalizioa zen Herri Batasuna, eta EIA-EEren barruan gero eta indar handiagoa hartzen ari zen bide autonomista baztertzen zuen

Euskadiko Ezkerrari lotutako desberdintasun politikoek zein antolaketa mailakoek ez zituzten EIAren barruan bakarrik ondorioak ekarri. Euskal Kontseilu Nagusian parte hartzearekin eta koalizioaren erabakietan bigarren mailako zeregina izatearekin ados ez zeudenez, EMK-k koalizioa uztea erabaki zuen 1978an bertan, eta EIA geratu zen, independente gutxi batzuekin batera, koalizioko kide gisa.

EEren siglek panorama politikoan hartu zuten protagonismoa ez zetorren bat EIAk sorrerako eta ondorengo hilabeteetan ustez zeukan euskal langileentzako abangoardiako alderdiaren ikuspegiarekin. Koalizio batek “Abangoardiako alderdia” xurgatua zuen; koalizio hura, praktikan, eta are gehiago EMKrekin izandako desadostasunen ondorioz azken horiek koalizioa utzi eta gero, alderdiaren kontrolpean zegoen. Pragmatismoaren eta errealismoaren logikak «euskal estatu sozialista eta independentea» eraikitzeko edozein asmo desagerrarazi zuen bide-orritik.

Ortzik, EIA-EE utzi arren, hilabete batzuetan bere eserlekuari eustea erabaki zuen, Diputatuen Kongresura euskal langileriaren aldarrikapenak eramanez, hala nola autodeterminazioa, euskararen defentsa edo estatu sozialista baten eraikuntza. Azkenean, eserlekuari uko egitea erabaki zuen, erreferendumera eraman behar zen Konstituzioari egindako zuzenketak Kongresuan atzera bota ondoren. 1977ko hauteskundeetan Parlamentuan ordezkaritza handiena zuten alderdietako ordezkariek (UCD, PSOE, AP, PCE eta CDC) egindako konstituzio-proposamena eraman zen erreferendumera 1978ko abenduaren 6an. Konstituzio proposamenak Espainiako Estatuko lurralde gehienetan izan zuen babesa; aldiz, kontrastea handia zen Hego Euskal Herrian izandako abstentzio handiari erreparatuz gero. Hego Euskal Herriko biztanleek eskatzen zituzten aldarrikapen nagusiak jasotzen ez zituenez, hainbat alderdik abstentzioaren edo ezezkoaren aldeko apustua egin zuten. EIAren kasuan, erreferendumean parte hartzearen alde egin zuten, eta ezetza eman zuten Araban, Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroan.

1979an, borondate apurtzailea behin betiko desagertu zela baieztatu zen. Martxoan, erreferendum konstituzionalaren osteko lehen hauteskunde orokorrak deitu ziren. EEk, emaitzei eustea lortu arren (Juan Maria Bandres, Gipuzkoatik), kolpe gogorra jasan zuen. Herri Batasunak, lehen aldiz koalizio gisa aurkeztuta eta ondorengo lau urteetako politika instituzionalean aktiboki parte hartzeko borondaterik gabe, lidergoa kendu zion. EIAren Bigarren Kongresuaren helburua “ildo politikoa autonomiaren aldeko borrokaren etapara egokitzea” izan zen. Aurreko urtean militante askok alde egin zutenez, ez zen egon desadostasun handirik eta bide orri berri hori onartu egin zen. Urte horretara arte ETA (pm)-ren eta EIAren artean egondako oreka pitzatzen hasi zen erakunde armatuak hilabete batzuk lehenagotik indarrean zuen su-etena hautsi zuenean. EIAren zuzendaritzak bultzatutako lerro erreformistaren ondorioz mesfidantza politikoa areagotu egin zen. Zuzendaritzak hartu zuen abangoardia paperak erakunde armatua are gehiago urruntzea eta jarrera kritikoa hartzea eragin zuen. Madrilen egindako ekintza militar baten karietara Juan María Bandresek ETA (pm)-ren aurka egindako kondenaren ondorioz, ordura arte EIA eta ETA (pm)-ren artean zegoen sinbiosia hautsi egin zen.

Gainera, alderdiaren zuzendaritzak alderdiaren sorrerako printzipio ideologikoei inoiz uko egin ez ziela defendatu arren, Euskadiko Autonomia Estatutuaren aldeko kanpaina aktiboa egin zuten, Estatutuaren eraketa prozesuak autodeterminaziorako eskaintzen zituen aukerak zeinen mugatuak ziren jakitun izanda ere. ETA (pm)-k, bere alderdiarekin tentsioa gero eta handiagoa izan arren, 1979ko urriko erreferendumean Estatutuari babesa eman zion, eta herritarrak aldeko botoa ematera deitu zituen. Erreferendum hark aurrera egin zuen emandako botoen % 90ak alde bozkatuta, baina gizartearen % 40ko abstentzioarekin ‒batez ere Herri Batasunak eta ETA (m)-k sustatua‒.

EEren siglek panorama politikoan hartu zuten protagonismoa ez zetorren bat EIAk sorrerako eta ondorengo hilabeteetan ustez zeukan euskal langileentzako abangoardiako alderdiaren ikuspegiarekin. Koalizio batek "Abangoardiako alderdia” xurgatua zuen; koalizio hura, praktikan alderdiaren kontrolpean zegoen. Pragmatismoaren eta errealismoaren logikak «euskal estatu sozialista eta independentea» eraikitzeko edozein asmo desagerrarazi zuen bide-orrit

Estatutua erreferendum bidez onartzeak ez zituen kontuak baretu alderdiaren eta erakunde armatuaren artean. Lehen hauteskunde autonomikoak gainean zeuden, eta ETA (pm)-k atxiloketak eta errepresioa jasaten ari zen, eta antolakundeak planteatzen zituen ekintza militarrak ez ziren onargarriak EIA-EEko zuzendaritzarentzat. Ekintza militar horiek batez ere UCDren inguruaren aurkakoak izan ziren, Nafarroa Hego Euskal Herriko gainerako probintziekin batzea eta euskal preso politikoak askatzea bezalako eskakizunak gauzatzeko helburuarekin. Hego Euskal Herriko hauteskundeen emaitzak berretsi egin zuen Herri Batasunarekiko lehia politikoan zuen gutxiagotasun egoera; izan ere, EIA-EEren eserlekuak (6 vs 11) eta botoak ia bikoiztu egin zituen Herri Batasunak.

UCDren aurkako erasoaldi militar hori areagotu egin zen hauteskundeak igaro ondoren, eta ETA (pm)-k, ordurako aspalditik bere jarduera murriztua izan arren, hainbat ekintza gauzatu zituen. 1980an ETA (pm)-ren hainbat ekintza kritikatu ziren berriro, orduko hartan Mario Onaindiaren ahotik. ETA (pm)-k erabilitako metodoak gero eta bateraezinagoak zitzaizkion alderdiko zuzendaritzari bere praktika politikoa garatzeko, eta jarduera militarrak bertan behera uzteko eskatzen hasi ziren. Eztabaida-aldi baten ondoren, apurka-apurka arrakala hori ixten hasi zen. 1981eko otsaileko Estatu Kolpea eman eta sei egunera, ETA (pm)-k su-etena aldarrikatzea erabaki, eta aste batzuk lehenago bahitu zituen kontsulak askatu zituen.

Espainiako Gobernuaren eta ETA (pm)-ren arteko elkarrizketak egin ziren militantzia armatua bizitza zibilera itzultzeko xedez, eta aldi berean, EIA Euskadiko Ezkerran desegiteko prozesua eman zen. Desegitea alderdiaren beraren zuzendaritzak proposatu zuen EIAren III. (eta azken) Kongresuan

Su-etenaren iragarpenak hurrengo hilabeteetan gertatu ziren hainbat gertaera bizkortu zituen. Espainiako Gobernuaren eta ETA (pm)-ren arteko elkarrizketak egin ziren militantzia armatua bizitza zibilera itzultzeko xedez, eta aldi berean, EIA Euskadiko Ezkerran desegiteko prozesua eman zen. Desegitea alderdiaren beraren zuzendaritzak proposatu zuen EIAren III. (eta azken) Kongresuan, 700 ordezkariren aurrean. Euskadiko Ezkerraren ikuspegia koalizioa izatetik alderdi gisa eraikitzera pasa zen, eta asmoa espektro politiko zabal, euskadizale eta ezkertiarra hartzea zen, Euskadiko PC edo EAJ bezalako alderdiekin zubiak eraiki nahian. Kongresuaren ebazpen hura hasiera batean EIAk euskal langile-klasearen askapenaren aldeko abangoardia gisa bete behar zuen zeregin politikoaren behin betiko ukapena eta suntsiketa izan zen. Espainiako instituzioetan erabat integratzeko praktika politiko progresibo batek eraman zituen horretara, eta tokitan utzi zituzten Perturrek, bere erailketaren aurretik, Otsagabia ponentzian idatzitakoak.

ETAren lehen urteak

1958an, EAJk frankismoaren aurrean erakusten zuen immobilismoak bultzatuta, Euskadi Ta Askatasuna (ETA) antolakundea sortu zen. Antolakunde horrek hasieratik erakutsi zituen EAJrekiko desberdintasun politikoak. Abertzaletasuna irmo defendatzen zuen, eta borrokarako determinazio handia eta Euskal Herriaren alde modu aktiboagoan jarduteko borondatea erakutsi zuen. Ordura arte abertzaletasunaren oinarrian zegoen “arraza” kontzeptua berrikusi zuen, eta kultura eta hizkuntza gisako kontzeptuen bidez ordeztu. Erlijioari zegokionez, akonfesionaltzat aurkezten zen. Gainera, EAJrena baino programa sozial aurrerakoiagoa zuen, nahiz eta oraindik komunismotik urrun kokatzen zen.

Hirugarren munduko askapen mugimenduek garbi eragin zuten antolakundearen garapenean. Vietnam, Aljeria edo Kubako esperientziak erreferentziazkoak izan ziren. Gainera, 60ko hamarkadan langile mugimenduak Euskal Herrian izan zuen garapenak antolakundea ezkerreko ideologietara gerturatzea ekarri zuen.

Horrela, antolakunde barruan hiru joera egon ziren. Alde batetik, “tercermundistak”, hirugarren munduko esperientzien eraginik handiena jaso zutenak ziren. Bestalde, “obreristak”, zeinak langile borroken eragin nabarmena izan zuten. Azkenik, “kulturalistak”, askapen nazionala aldarrikatzen zuten arren, sozialismo ez-marxista bat defendatzen zutenak.

1964an egin zen ETAren III. Asanbladan, borroka armatua antolakundearen helburuak lortzeko bitarteko egokiena zela erabaki zen. Behin estrategia birpentsatuta, “ekintza-errepresioa-ekintza” eskema onartu zuten. Horren bidez, talde armatu txiki batek Estatua garaitzeko izan zezakeen modua zehaztu zuten. Haren arabera, gutxiengo iraultzaile batek Estatua kolpatu behar zuen, hark errepresioarekin erantzun zezan; horrela, gutxiengo iraultzaileak babes sozial handiagoa eskuratuko zuen.

Asanblada horren ostean, joera obreristakoek Bulego Politikoaren eta Zutik aldizkariaren kontrola eskuratu zuten; horren ondorio izan zen aldizkariko zenbakiek geroz eta izaera obreristagoa hartu izana. 1966an ezohiko Komite Exekutibo batek Bulego Politikoa osatzen zuten kideak antolakundetik kanporatzea proposatu zuen. Kanporatuek ETA-Berri antolakundea sortu zuten; beste antolakundeari, bereizteko, ETA-Zaharra deitzen hasi ziren. Gerora, ETA-Berrik Euskadiko Mugimendu Komunista (EMK) osatu zuen, Movimiento Comunista-ren (MC) Euskal Herriko atala.

Hirugarren munduko askapen mugimenduek garbi eragin zuten ETAren garapenean. Vietnam, Aljeria edo Kubako esperientziak erreferentziazkoak izan ziren. Gainera, 60ko hamarkadan langile mugimenduak Euskal Herrian izan zuen garapenak antolakundea ezkerreko ideologietara gerturatzea ekarri zuen

1966an egin zuen ETAk bere V. Asanblada. Asanblada horren bigarren zatiaren ondoren, kulturalistek antolakundea utzi zuten, ETA talde marxista-leninista bilakatu zela gaitzetsiz. Kulturalisten taldea Branka aldizkariaren inguruan antolatu zen. Horrela, joera tercermundista nagusitu zen antolakundean. Asanblada horren ondoren, ETAk bere ideologia nazionalismo iraultzailea zela adierazi zuen. Askapen prozesu hori aurrera eramateko subjektua Euskal Langile Herria zela zehaztu zen. Vietnamgo ereduari jarraituz, antolakundearen egitura lau frontetan banatu zuten: kulturala, politikoa, militarra eta ekonomikoa (gerora, Langile Frontea izango zena). Maoismoaren ildo beretik, momentuko kontraesan nagusia oligarkiaren eta herriaren artekoa zela zioten; “herria” proletariotza, burgesia txikia eta oligarkikoa ez zen burgesia nazionala barnebiltzen zituen terminoa zen. Horregatik, iraultza sozialistaren aurretik, nahitaezkoa zen iraultza herrikoi bat egitea. Iraultza hori bideratzeko Fronte Nazionala eraikitzea ezinbesteko eginkizuna zen; Fronte Nazionala aurrez aipaturiko gizarte sektore herrikoiek osatutako fronte gisa irudikatzen zen.

1970eko VI. Asanbladan, berriz ere, joera desberdinen arteko tentsioak azaleratu ziren. 1969an egon ziren atxiloketen ondoren osatu zen zuzendaritzak joera obrerista zuen. Asanblada horretan, Bosten Taldeak –V. Asanbladaren ondoren antolakundeko Biltzar Ttipia osatu zuen taldea– eta Fronte Militarrak ez-legitimotzat jo zuten asanblada. Horrela, haustura berri bat gertatu zen.

V. Asanbladaren ondoren, ETAk bere ideologia nazionalismo iraultzailea zela adierazi zuen. Askapen prozesu hori aurrera eramateko subjektua Euskal Langile Herria zela zehaztu zen

Fronte Militarrak eta Bosten Taldeak ETA-V sortu zuten, euren aburuz V. Asanbladaren parametroei leial zitzaien antolakundea. Bestalde, ETA-VI deitu zitzaion zuzendaritza berria eta antolakundearen gehiengoak osatzen zuen taldeari. 1973an, ETA-VIren gehiengoa Liga Comunista Revolucionaria (LCR) antolakundera batu zen, eta Liga Komunista Iraultzailea (LKI) sortu zuten Euskal Herrian.

Hurrengo urteetan ETA-V hazten joan zen. 1972an, EGI-Batasuna antolakundea batu zitzaien eta indar militantea nabarmen handitu zen. Egondako haustura desberdinen ondoren, aipatu antolakundea ETA izena hartu zuen.

Miliak eta Polimiliak

1972an, ETAren V. Asanbladan antolaketa ereduaren baliagarritasunaren inguruan zalantzak sortzen hasi ziren. Alde batetik, Fronte Militarrak (FM) urte haietan aurrera eramandako dinamikak beste fronteak bere jardueraren menpe egotea ekarri zuen. FMren beharrak gainerako fronteenen gainean inposatzen zirelako sentsazioa zabaltzen joan zen antolakundeko kide batzuen artean. Jardun militarrari lehentasun berezia ematen zitzaiola zirudien.

Gainera, antolakunde batek ekintza armatuak gauzatzeak beste motatako jardunak modu iraunkorrean egitea galarazten zuen. Langile Frontekoek (FO gaztelaniazko sigletatik) ziotenez, FMren jardunak zekarren errepresioa zen hain zuzen ere masekin lan politiko iraunkorra egitea eragozten zuena. Izan ere, ekintza armatuak gauzatzeak sortzen zuen errepresio gogorrak FO behin eta berriro desegiten zuen. Hori zela eta, antolakundeari intentsitate handiko borroka armatua egiteak asko zailtzen zion langile mugimenduan parte hartzea.

Langile Frontekoek (FO gaztelaniazko sigletatik) ziotenez, FMren jardunak zekarren errepresioa zen hain zuzen ere masekin lan politiko iraunkorra egitea eragozten zuen

Bestalde, ezker abertzalea sortzen ari zen oinarri soziala enkoadratzeko arazoak nabarmenak ziren. ETAk gero eta babes sozial handiagoa zuen arren, ez zen horri etekin nahikoa ateratzeko gai. Izan ere, antolakundearekin sinpatia zuten askok ETAren aldeko ekarpen bat egin nahi zuten arren, ez zeuden prest borroka armatuak eskatzen zuen sakrifizioa onartzeko. Pertsona horientzat naturala zen espazioa FO izan beharko luke. Hala ere, praktikan, FOk FMren errepresio maila berdina jasaten zuen, biak ETA izenaren pean antolatzen baitziren. Horregatik, FOn parte hartzeak, militantzia legal edo erdi-ilegal bat eskaini beharrean, errepresio gogorra zekarren. Funtsean, ETAk geroz eta babes sozial handiagoa zuen arren, ez zen gai bere ideologiarekin identifikatzen ziren pertsona askori ekarpen bat egiteko espazio egokia eskaintzeko.

Arrazoi horiengatik, langile munduko beste antolakunde batzuk (PCE, Comisiones Obreras, ORT, MCE…) ETA baino azkarrago hazten ari ziren. Izan ere, ETAk gazte askoren kontzientzia politikoa piztu zuen arren –bere militantziak egiten zuen sakrifizio erraldoiari esker–, horietako askok beste antolakunde batzuetan parte hartzen bukatzen zuten.

1972ko urrian antolatu zen aurreasanblada batean, fronteen antolaketa sinplifikatzea adostu zen, Fronte Kulturala eta Langile Frontea batuz, Langile Frontea (FO) izenpean. Horrela, FO ETAren fronte politikoa izango zen, jardun ez-militar ia osoa bere kargu izanik.

Antolakundean ez zen borroka armatuaren erabilera zalantzan jartzen, baizik eta hark izan beharreko funtzioa. Borroka armatuaren eta masa borrokaren arteko harremanaren eta koordinazioaren ingurukoak ziren eztabaidak

1973ko abuztuan egin zen VI. Asanbladaren lehen zatian FOren eta FMren artean hainbat eztabaida egon ziren. Eztabaida horien atzean antolakundearen izaera ulertzeko bi modu zeuden: FMk borroka armatuan zentratutako ETA nahi zuen; FOk, ordea, langile munduari irekiago zegoen antolakunde bat nahi zuen, borroka armatua lehentasun berezirik gabeko beste tresna bat bezala ikusiz. Antolakundean ez zen borroka armatuaren erabilera zalantzan jartzen, baizik eta hark izan beharreko funtzioa. Borroka armatuaren eta masa borrokaren arteko harremanaren eta koordinazioaren ingurukoak ziren eztabaidak. VI. Asanbladan ez ziren eztabaidak ebatzi eta bigarren zati batera atzeratu ziren.

1974an, zuzendaritzak ikusi zuen FOrekin haustura ukaezina zela. Horregatik, egoera horri aurre hartzeko, antolakuntza eredu berri bat probatzen hasi zen. Horrela, “eremu pilotu” desberdinetan, gerora modelo politiko-militarra gisa ezagutuko zena ezartzen hasi ziren. Hartara, lurralde bateko lan politikoa eta militarra arduradun berdinaren zuzendaritzapean batzen zituzten, nahiz eta bi borroka lerroak berain arteko egitura banatuetan aurrera eramaten ziren. Beraz, lurralde bakoitzeko militante legalak eta ilegalak egitura banatuetan zeuden arren, arduradun berdinaren gidaritzapean antolatzen ziren. Hori guztia ez zitzaion FOri helarazi.

FO ohartu zen beraiek albo batera utzita langile zelulak antolatzen ari zirela. FO baztertzeko mugimenduak zirela pentsatu zuten, eta, gainera, akordio asanblearioaren haustura zirela. 1974ko ekainean, III. Biltzar Ttipian, FOk antolakundea uzten zuela adierazi zuen, argudiatuz bertatik ezin zuela lan politiko egokirik egin. Bestalde, FMri leporatu zitzaion fronteetako egituratik kanpo langile komiteak sortu izana.

FOko gehiengoa (Gipuzkoako ia aparatu osoa eta Bizkaiko zati bat) antolakundetik irten zen eta 1974ko abuztuan LAIA (Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia) sortu zuen. Antolakunde sozialista, abertzale eta iraultzailea zen. Horrela azaldu zuen LAIAk haustura emateko arrazoia Sugarra aldizkarian: “La imposibilidad de romper con el activismo separado de las masas que nos atenazaba, está en el origen de nuestra ruptura con ETA”. Eta horrela deskribatu zuen berak gorpuztu nahi zuen eredu politikoa: “Así, pues tanto a nivel táctico como estratégico, el brazo armado de la organización deberá estar en función de la política obrera definida por nuestro aparato. La diferencia con ETA es obvia, ya que allí se supedita toda la práctica al militarismo activista”.

ETAko kideen artean desberdintasunak zeuden oraindik ere. Bi joera bereiz zitezkeen: baziren etorkizunean “polimili” deitzen hasiko zirenak, eremu pilotuetan praktikan jarritako antolaketa ereduaren aldekoak. Besteek, gerora “mili” deituak, antolakunde militarra antolakunde politiko eta popularretatik banatu behar zela uste zuten.

Antolakundearen gehiengoa hasiera batean politiko-militarren taldearekin lerratu zen, eta beren buruari ETA politiko-militarra edo ETA (pm) deitu zioten. ETA (pm) taldeak egindako VI. Asanbladako bigarren zatian antolaketa eredu berria berretsi zuten. Bestalde, ekintza armatu konplexuak gauzatzeko Komando Bereziak sortu zituzten, esperientzia gehien zuten liberatuekin

IV. Biltzar Ttipian eman zen milien eta polimilien arteko haustura, 1974ko urrian. Rolando kafetegiko atentatuan antolakundeak hartu beharreko posizionamendu publikoaren inguruan tentsio handiko eztabaida egon zen. Gero, eremu pilotuetan aplikatzen ari ziren antolaketa eredua eztabaidara plazaratu zutenean, miliek bilera utzi zuten.

Antolakundearen gehiengoa hasiera batean politiko-militarren taldearekin lerratu zen, eta beren buruari ETA politiko-militarra edo ETA (pm) deitu zioten. Horiek VI. Asanbladako bigarren zatia 1975eko urtarrilean egin zuten. Bertan antolaketa eredu berria berretsi zuten. Bestalde, ekintza armatu konplexuak gauzatzeko Komando Bereziak sortu zituzten, esperientzia gehien zuten liberatuekin.

Miliek antolakundea uztea erabaki zutenez, ETA militarra edo ETA (m) deitutako antolakundea sortu zuten. Haien aburuz, ekintza armatuak gauzatzen zituen antolakunde batek jasotzen zuen errepresio maila zela-eta, antolakundeak ezin zuen beste zereginik egin. Horregatik, ideologikoki ETAren alde zeuden kide desberdinak antolatzeko zailtasunak zeuden. Ondorioz, haien ustez, beharrezkoa zen antolakunde armatua antolakunde politiko eta popularretatik bereiztea, azken horiek beren jarduna aurrera eramateko askatasun handiagoa izan zezaten. Hortik aurrera, beraz, bi ETA egon ziren: militarra eta politiko-militarra.

Hausturatik Gernikako Estatutura

Banaketaren ostean, polimiliak izan ziren antolakundearen kontrola eskuratu zutenak. Beraz, bi antolakundeen artean, ETA (pm) indartsuena zen eta ekintza ugari egiten hasi zen. Hala ere, laster aldatu zen egoera. 1975ean errepresioak gogor kolpatu zuen ETA (pm); “El Lobo” infiltratuak erantzukizun handia izan zuen. Hainbat polizia operazioren bidez, komando asko desegin zituzten. Errepresio kolpe horien ostean, liberatuen ehunekoa nabarmen igo zen antolakundean. Horregatik, Komando Bereziek pisu handiagoa hartu zuten antolakunde barruan.

1975ean asanblada berri bat deitu zuten polimiliek. Asanblada horretarako, Eduardo Moreno Bergaretxe “Perturrek” eta Javier Garayalde “Errekak” Otsagabia ponentzia idatzi zuten. Bertan autokritika sakona egin eta antolaketa eredu politiko-militarra alboratzeko beharra ondorioztatu zuten. Horregatik, antolakundearen erdibitzea proposatu zuten, alderdi politikoa eta antolakunde armatua antolaketa mailan banatuz

1975ean polimiliek jasandako atxiloketek eta egindako ekintzek eragindako errefusak antolakundearen norabidea birpentsatzera bultzatu zituen. Hori zela eta, asanblada berri bat deitu zuten. Asanblada horretarako, Eduardo Moreno Bergaretxe “Perturrek” eta Javier Garayalde “Errekak” Otsagabia ponentzia idatzi zuten. Bertan autokritika sakona egin eta antolaketa eredu politiko-militarra alboratzeko beharra ondorioztatu zuten. Horregatik, antolakundearen erdibitzea proposatu zuten, alderdi politikoa eta antolakunde armatua antolaketa mailan banatuz. Horrela, maila formalean behintzat, antolakunde politikoak eta armatuak ez zuten lotura organikorik eduki behar.

Gainera, egoera politikoaren aldaketa dela-eta, borroka politikoak borroka armatuaren aurrean lehentasuna hartu behar zuela adierazi zuten. Ponentzian baieztatzen zutenez, borroka armatuak funtzio garrantzitsua bete zuen masen borroka urria zenean. Izan ere, klaseen arteko eta oligarkiaren barruko kontraesanak areagotzeko funtzioa bete zuen. Orain, ordea, masa mugimendua hedatzen ari zenean, ez zen funtzio bera betetzen ari. Testuinguru politiko berrian –diktaduratik demokrazia burgesera bideratutako trantsizioan–, indar errepresiboek talde armatuak kontrolpean izateko gaitasuna erakutsi zuten arren, ez zuten gaitasun bera erakutsi masen mugimendu espontaneoaren aurrean. Ponentzian adierazten zutenez, ETAren lehen urteetan ekintza-errepresioa-ekintza espirala baliagarria izan zen arren, momentu horretan espero ez zen ondorio bat sortzen ari zen: errepresioa mugimenduaren abangoardia desegiten ari zela. Adierazpen horiekin ez zuten borroka armatua albo batera utzi nahi; horren ordez, erretagoardia funtzioa esleitu nahi zitzaion. Hau da, masek borrokaren bidez lortutako baldintzak bermatzeko funtzioa izan behar zuen. Beraz, ofentsibako borroka masen borroka izan behar zela defendatzen zuten, eta borroka armatuaren funtzioa, berriz, haren bidez lortutako konkistak ziurtatzea. Hartara, alderdi politikoak gauzatu behar zuen mugimenduaren zuzendaritza, eta talde armatuak horren sostengu gisa jokatu.

1976ko irailean egin zen VII. Asanbladan Otsagabia ponentzia onartu zuten. Horrela, 1977an EIA (Euskal Iraultzarako Alderdia) alderdia sortu zen. Esan daiteke, antolakundearen erdibitzea proposatzean, milien posizioetara gerturatu zirela. Garai horretan bi antolakundeak asko gerturatu ziren, eta bien arteko batasuna posible zirudien. Hala ere, zenbait desberdintasun edukitzen jarraitzen zuten. Esaterako, borroka armatuari dagokionez, miliek abangoardia funtzioa esleitzen zioten talde armatuari.

Ofentsibako borroka masen borroka izan behar zela defendatzen zuten Perturrek eta Errekak, eta borroka armatuaren funtzioa, berriz, haren bidez lortutako konkistak ziurtatzea. Hartara, alderdi politikoak gauzatu behar zuen mugimenduaren zuzendaritza, eta talde armatuak horren sostengu gisa jokatu

1977ko hauteskundeei begira bi antolakundeak gehiago urruntzen hasi ziren. 1975ean KAS Koordinadora osatu zen, ezker abertzaleko antolakunde desberdinak biltzen zituen koordinakundea. 1976an KAS Alternatiba idatzi zuten, antolakunde independentistak batzen zituen gutxieneko programa. Bertan, marko politiko berriari zilegitasuna emateko gutxieneko baldintzak jaso ziren. 1977ko hauteskundeen aurrean KASek ez parte hartzeko erabakia hartu zuen. Izan ere, uste zuten hauteskunde horiek emateko baldintza demokratikoak ez zeudela bermatuta. Beraien ustez amnistia eta alderdi independentisten legeztatzea gutxieneko baldintzak zirenez, horiek gabe parte hartzeak marko politiko berria legitimatuko zuen. Hala ere, EIAk Euskadiko Ezkerra koalizioaren bidez parte hartzea erabaki zuen. ETA politiko-militarrak jarrera berezia hartu zuen: formalki abstentzioaren alde zegoela zioen, baina horren aldeko baldintzarik ez zegoenez, EIAren parte hartzea babestu zuen.

EIA-EEren bidez hauteskundeetara aurkezteak eragin zuen “Bereziak” taldeak behin betiko antolakundea uztea, nahiz eta, lehendik talde horren eta antolakundeko zuzendaritzaren artean liskar garrantzitsuak egon ziren. Gerora, ETA militarrean sartu ziren, eta antolakunde hori nabarmen indartu zen. Gainera, hauteskundeetara aurkezteko erabakiak ETA (pm) eta EIA KAS bloketik kanporatzea ekarri zuen. ETA (m) eta Bereziak taldeek eskatu zuten kanporaketa, eta beste kideek erabakia berretsi zuten.

1979ko hauteskundeen aurrean, miliek posizionamendua aldatu eta Herri Batasuna koalizioa hauteskundeetara aurkeztea babestu zuten. Izan ere, aurkeztearen bidez ikusgarritasuna lor zitekeela ondorioztatu zuten. Hala ere, Diputatuen Kongresuan eta Senatuan lortu zituzten eserlekuak ez zituzten okupatu. EIAk, ordea, beste modu batera jokatzen zuen: instituzio horietan bete-betean parte hartzen zuen, lortutako eserlekuak okupatuz

1979ko hauteskundeen aurrean, miliek posizionamendua aldatu eta Herri Batasuna koalizioa hauteskundeetara aurkeztea babestu zuten. Izan ere, aurkeztearen bidez ikusgarritasuna lor zitekeela ondorioztatu zuten. Hala ere, Diputatuen Kongresuan eta Senatuan lortu zituzten eserlekuak ez zituzten okupatu. EIAk, ordea, beste modu batera jokatzen zuen: instituzio horietan bete-betean parte hartzen zuen, lortutako eserlekuak okupatuz.

1979an, Gernikako Estatutuen erreferendumean eman zen bi antolakundeen arteko behin betiko haustura. Milien arabera, estatutu hori onartzea etsaiaren aurrean amore ematea zen. Haien ustez, estatutuak ez zituen betetzen ordura arte ezker abertzaleak defendatzen zituen helburuak. Izan ere, ez zuen autodeterminazio eskubidea jasotzen eta Nafarroa autonomia erkidegotik kanpo uzten zuen. Polimiliek, ordea, kontrakoa uste zuen. Hori zela eta, “Estatutuarekin, presoak kalera” edo “Estatutuarekin, Nafarroa Euskadin” bezalako aldarriak erabili zituzten.

Hala ere, estatutuak haien aspirazioak beteko ez zituela jabetu zirenean, polimiliek jardun militarraren intentsitatea igo zuten. 1979an, UCDko kideen kontrako kanpaina bat jarri zuen martxan. UCD Estatuaren kudeatzaile politikoa kontsideratzen zutenez, haren kideen kontrako ekintzen bidez, indarrean zegoen estatutuaren garapen osoa emateko presioa egin nahi zen. Bestalde, Lemoizen zentral nuklearra ezartzeko proiektuaren kontrako kanpaina aktiboa egin zuten.

Trantsizio osteko urteak

1981ean egindako ekintza armatuek EIA-EE posizio politiko sostengaezin batean utzi zuten. UCDko kideen aurka egindako ekintzek eta Lemoizko nuklearraren proiektuaren aurka egindakoek polimilien kontraesanak agerian jarri zituzten. Izan ere, mugimendu horrek, instituzioetan bete-betean jarduten zuen alderdi bat zuen bitartean, intentsitate handiz jokatzen zuen antolakunde armatua zeukan. Hori zela eta, EIA-EEk bere eragin osoa erabili zuen polimilien ofentsiba gelditzeko eta estrategia berri baterako hausnarketa prozesua irekitzeko.

ETA (pm)-k eta EIAk osatutako mugimenduak, instituzioetan bete-betean jarduten zuen alderdi bat zuen bitartean, intentsitate handiz jokatzen zuen antolakunde armatua zeukan. Hori zela eta, EIA-EEk bere eragin osoa erabili zuen polimilien ofentsiba gelditzeko eta estrategia berri baterako hausnarketa prozesua irekitzeko

Bestalde, 1981eko otsailaren 23ko estatu kolpe saiakeraren ostean, EIA-EEko zuzendaritza borroka armatuak ekarpenak baino trabak zekartzala defendatzen hasi ziren. Hori dela eta, 1981eko otsailean, ETA politiko-militarrak su-etena adierazi zuen ia urte betez, eta bahituta zituen kontsulak askatu zituen.

Militantziaren gehiengoarentzat, hura aldi baterako neurria zen, eta ez zuten borroka armatuarekin amaitzeko pausutzat. Hala ere, EIA-EEko zuzendaritzak ez zuen iritzi bera. Juan María Bandrés eta Mario Onaindía borroka armatuarekin amaitzeko negoziatzen hasi ziren Juan José Rosón ministroarekin. Negoziazio horietan ez zituzten gai politikoak landu, militante batzuentzako neurri indibidualak baizik. Horrela, norbanako batzuentzat “grazia neurriak” lortu zituzten, eta borroka armatua uztea erabakitzen zuten militanteak birgizarteratzeko aukera zabaldu zen.

1982an, barne mailan zituzten desadostasunak ikusita, VIII. Asanblada deitu zuten. Asanblada horren beharra argia zen; izan ere, borroka armatuaren inguruko desadostasun handiak zeuden. Asanblada horren ondorioa antolakundearen zatiketa izan zen. Antolakundearen gehiengoak borroka armatuarekin jarraitzea erabaki zuen, eta beren buruari ETA-pm (VIII) deitu zioten. Bestalde, EEren tesien aldekoak –borroka armatua alboratzearen aldekoak– beren burua ETA-pm (VII) izendatu zuten. Azken horiek urte horretan bertan armak utzi zituzten, eta EEk negoziatutako grazia neurriei heldu zieten denek. Horrela, 1982ko irailean, jendaurreko ekitaldi batean, antolakundea desegin zuten eta beren militanteak normaltasun legalera igaro ziren pixkanaka.

ETA-pm (VIII)-ren desagerpena eta gero, ETA (m) izan zen borroka armatuarekin jarraitu zuen antolakunde bakarra

ETA-pm (VIII)-k urte batzuez borroka armatuarekin jarraitu zuen. Hala ere, zatiketaren ondoren, EEk eta haren inguru sozialak bizkarra eman ziotenez, oso ahulduta geratu zen antolakundea. Haien aldeko alderdirik ez zutenez, ezta ekintzak kanalizatzeko masa mugimendurik ere, talde armatu isolatu bat bilakatu zen. Zatiketak babes politiko eta sozialik gabe utzi zuen antolakundea.

Hortik aurrera, berriz ere, antolakundean hainbat joera egon ziren. Alde batetik, ETA (m)-n integratzearen aldeko joera zegoen, “miliki” deitzen zirenak, zeina 1984an antolakunde horretan integratu baitzen. Bestalde, ETA-pm (VIII) izenarekin era autonomoan jarraitu nahi zuen joera bat zegoen. Horiek 1986 arte jarraitu zuten, praktikoki inongo influentziarik izan gabe. Hortik aurrera ETA-pm (VIII)-ek egindako ekintzek taldea isolamendu sozialean sakontzea besterik ez zuen eragin. Hori zela eta, progresiboki indarra galtzen joan, eta disoluzio komunikaturik gabe desagertu zen.

ETA (m)-k ez zuen borroka armatua intsurrekziorako estrategia baten barruan ulertzen. Horren ordez, higadura gerra edo negoziazio estrategiatzat zuen

Ordutik aurrera, ETA (m) izan zen borroka armatuarekin jarraitu zuen antolakunde bakarra. Horregatik, ETA izenez, besterik gabe, izendatzen zen. Antolakunde horrek ez zuen onartu trantsizioaren osteko marko politikoa. Hori dela eta, borroka armatuarekin jarraitzea erabaki zuen, demokraziarako gutxieneko baldintzak kontsideratzen zituenak lortu arte. Jada, borroka armatua ez zuen ulertzen intsurrekziorako estrategia baten barruan. Horren ordez, higadura gerra edo negoziazio estrategiatzat zuen. Beraz, borroka armatua ekintza-erantzuna-ekintza eskemaren bidez borrokaren eskala handitu eta boterea hartzera bideratu beharrean, etsaiak aldarrikapen konkretu batzuk onartzera bideratu zen. Horrela, Estatuari kolpe desberdinak emanaz, hura ETArekin negoziatzera behartu nahi zen. Horren guztiaren helburua Estatuak KAS Alternatiban jasotako puntuak onartzea zen. Horrela, borroka armatuaren helburua ez zen garaipen militarra lortzea, etsaia negoziatzera behartzeko presioa egitea baizik.

Uztailaren 30ean izango da egitaraua, Los 40 Summer Live egiten den leku berean; malekoian dagoen Dama eskulturaren ondoan, alegia. 18:30erako jarri dute hitzordua, Azken Portu auzoko Plaza Gorrian elkartu eta karro-poteo batekin mugituko baitira malekoirano. Bertara iristean, Zarauzko eta inguruko hainbat musika-taldek eskainiko dute kontzertu bat: Putzu Beltzean, Ithaka eta Martin de Marte arituko dira. Horren ondoren, Gaztetxean jarraituko du egitarauak, DJ Ixeta eta DJ Jaleoren eskutik.

Antolatzaileek salatu dutenez, Los 40 Summer Livekin kontrajarritako eredu baten alde prestatu dute egitaraua, "argi dagoelako zarauztarrok ez dugula nahi Los 40 Summer Live Festival"; "Gaztetxeen eta antolakuntzaren ereduaren alde eta Zarautz agertoki turistiko bat bihurtzearen kontra egingo dugu".

Ohartarazi dute Los 40-ren ekitaldiak "Zarautz mundu eta Espainia mailako turismoaren agertokian jartzea" bilatzen duela, "betikoak turismoaren kontura aberastu" daitezen, eta, gainera, udaletik (EAJ) "sekulako diru-partidak bideratzen" direla jaialdi horretara. Dirua soilik ez: "azpiegitura, dezibelio eta espazioari" lotutako "errastasun denak" ematen dizkio udalak makrojaialdi horri, "herriko eragileei oztopoak besterik ez" dizkienean jartzen, seinalatu dutenez. Horri guztiari ezetz esango diote hilabetearen bukaeran, beste urte batez, makrojaialdia eta indartzen duen eredua gaitzetsiz.

Azken bi urteei erreparatuta, Ezkerraldean izan diren hamaika kasuak ekarri ditu gogora GKSk: 2024ko martxoan, Barakaldoko udaltzain batek kale-egoeran zeuden bi pertsona zauritu zituen tiroz, haietako bati begi bat galduaraziz; 2026ko apirilean, Barakaldoko udaltzaingo berak beste pertsona baten aurka egin zuen tiro; 2026ko otsailean, kalez jantzitako bi ertzainek hiru lagun jipoitu zituzten Sestaon eta haietako bati barrabileko ebakuntza bat egin behar izan zioten horren ondorioz; eta denetan kasurik larriena joan den ekainaren amaieran izan da, Santurtziko udaltzainek Ander izeneko gazte bat erail baitute, taser pistolarekin eta borrekin jipoitu eta koman sarrarazi ostean.

Poliziaren egiturazko funtzioa eta inpunitatea

"Ezin dugu gehiago onartu kasu hauek gertatzea", adierazi du Ezkerraldeko GKSk. Ohartarazi du halako gertakariak ez direla "Poliziaren gehiegikeriak edo kudeaketa desegokiak", baizik eta "Poliziaren funtzio estrukturalaren" ondorio. Eta funtzio hori, hain justu, "langile-klasea otzan eta diziplinatua mantentzea" dela gogorarazi du gazte-antolakundeak. "Horren seinale da indar polizialek duten inpunitatea ere. Askotan ez dute zigorrik jasotzen edo zigor oso txikiak dira, komunikabideen konplizitatea dute Polizia kokatuz biktima gisa, eta baita zenbait alderdi instituzionalen isiltasuna ere", gaineratu du.

Horiek horrela, azaldu du hori guztia ez dela "Ezkerraldera mugatzen", orokorrean "autoritarismoa indartzen" ari delako: "Langileriaren baldintzak kaskartzen ari diren honetan, sektore zaurgarrienak zein kapitalismoaren aurka egin dezaketenak isilarazi behar dira, ikusi dugun bezala, errepresio gordinaren bidez". GKSk azpimarratu du horixe bera dela polizia-indarren funtzio nagusia, "estatuaren beso armatua izatea" alegia. "Taserrak eta borrak estatuak finantzatzen ditu, alderdi politikoen onarpenarekin". 

Antolakundeak salatu du, gainera, ideia faxistei bide egiten diela horrek guztiak, "pobrea kriminalizatuz" eta "estatu-aparatu errepresiboen beharra mahaigaineratuz" besteak beste. "Testuinguru hau normalizatzekotan, etorkizunean egoerak okerrera egingo du eta salbuespen horiek arau bihurtuko dira", azaldu du, "gaurdanik" indarkeria polizialaren kontra erantzutera eta antolatzera deituz.

Aireko ekintzekin batera, AEBetako Indar Armatuek Iranera doazen edo handik irten nahian ari diren ontzien aurkako itsas-blokeoa berrezarri zuten, Donald Trumpen agindu zuzena betez. Erabakia Teheranek itsasartea ixtea erabaki ondoren etorri zen. Gaur egun, AEBetako Armadaren 20 gerra-ontzi eta ehunka aire-ontzi militar baino gehiago daude Ekialde Hurbilean. Ekainaren 17an sinatutako su-etenerako akordioa amaitutzat eman du Etxe Zuriak, eta egun gutxira jo du erasoaldira, Irango indarrek "golkoko uretan tripulazio zibilak sistematikoki erasotzen" jarraitu dutela argudiatuta. Presidente estatubatuarrak, dena den, hasierako jarrera zertxobait aldatu du: herrialde aliatuei %20ko konpentsazio ekonomikoa eskatu zien euren ontziak babesteagatik, baina, horren ordez, "Golkoko estatuekin merkataritza- eta inbertsio-akordio berriak sustatzea" erabaki du azkenean.

Astebete igaro da jada gatazka belikoa gogortu zenetik, eta Ekialde Ertaineko hainbat herrialdetan etengabeko liskarrak izan dira. Azken egunetako operazio nabarmenen artean, Centcomek baieztatu du joan den astelehenean erabili zituela lehen aldiz itsas-droneak benetako borroka batean, Bandar Abbaseko itsas-basean itsaspekoen mantentze-zentro bati erasotzeko. Egoera larria bada ere, eta nahiz eta baieztatu den bi herrialdeetako funtzionarioek harreman diplomatiko zuzenak mantentzen dituztela, Trumpek baztertu egin du berehalako elkarrizketa-prozesu bat hasteko aukera, Fox News albiste-kateari eskainitako elkarrizketa batean. "Orain ez dut negoziatu nahi", adierazi zuen bertan, nahiz eta Teheranek "hurbilketa bat" bilatzen duen.

Bestalde, Irango Guardia Iraultzaileak irmo erantzun du AEBen itsas-blokeoaren eta bere kostaldean jasandako bonbardaketen iragarpenaren aurrean. Irango Tasnim albiste-agentziak zabaldutako ohar ofizial baten bidez, indar militarrak ohartarazi du Ormuzko itsasartea "itxita" egongo dela Washingtonen erasoak amaitu arte. Guardiako komandantziak "bere aurkari ekonomiko globalen interesak arriskuan jartzea" leporatu dio AEBetako Gobernuari, "Indiako Ozeanotik esportatzeko ibilbideak oztopatu" baititu, eta adierazi du zonaldeko baliabide energetikoen esportazioak "guztiontzat" izan behar direla. Aldi berean, Estatu Batuek eskualdean dituzten aliatuen aurkako errepresalia-erasoekin jarraitzen du Golkoan.

Horren aurretik, Santurtzin, pegatina berdinak zeramatzaten hainbat gazte identifikatu eta materiala konfiskatu zien Ertzaintzak.

Eranskailu horietan, "Polizia hiltzailea" leloaz gain, udaltzain bat ikus daiteke taser pistola bat eskuetan duela. Izan ere, Santurtzin bertan, Ander izeneko gazte bat erail dute berriki udaltzainek, taser pistola batekin eta borrekin jipoitu ostean, koman sarrarazi baitzuten ekainaren amaieran. Handik bi egunera hil zen. 

Barakaldoko txosnagunean, ugariak izaten ari dira adierazpen-askatasunaren aurkako erasoak. Aurreko ostiral gauean, jai-eremura sartu ziren 20 bat agente, eta biolentzia poliziala edo Israel salatzen zituzten hainbat pankarta kendu zituzten. Astelehenean, gainera, Voxeko hainbat kide bertaratu ziren, txosnetako mezu politikoak seinalatzeko bideo bat grabatzeko.

Dena den, udal eta alderdi politiko gehiagok hartu dute jarrera berdina, Espainiako Selekzioak jokatuko duen finala espazio publikora eramateko. Izan ere, Gasteizen berriz egongo da partida ikusteko pantaila bat, baina ez bertan bakarrik: Iruñean, Joseba Asiron (EH Bildu) alkateak herenegun baieztatu zuen pantaila bat ipiniko zutela kalean Espainiak finalerako txartela eskuratzen bazuen, nahiz eta ez zuen zehaztu non emango duten partidua. Hori gutxi balitz, sanferminetan Zezen Plazan Espainiako Selekzioa kritikatuz ikusi diren pankartak kritikatu ditu Asironek, esanez ez dituela babesten ez adierazpen horiek ez horiekiko kexak.

Donostian, Iruñeko Udalaren hautu berdina egin du EAJk zuzentzen duen udalak, eta 2024an bezala, Izotz Jauregiaren parean egongo da pantaila handi bat finala jarraitzeko. Jon Insausti alkateak atzoko finalerdia izan aurretik iradoki zuen aukera hori, eta Donostia Kirola udal-erakundeak eta PSE-EEko politikariek berretsi dute plana finalerdiaren ondoren. Gipuzkoako beste udalerri batzuetan ere berdina gertatuko da, esaterako, Eibarren eta Irunen (PSE-EE dago alkatetzan bietan).

Hego Euskal Herriko laugarren hiriburuan, Bilbon (EAJ), pantailarik ez jartzea erabaki du udalak. Horri erantzunez, PPk adierazi du berak bultzatuta ipiniko dutela finalerako pantaila bat Bilboko Kasilda Iturrizar parkean. Esther Martinez PPko bozeramaileak hala esan du: "Bilbok gertakari handiak berriz ere harrotasunez, elkarbizitzaz eta errespetuz ospatzea nahi dugu".

Eurokopako finala 2024an: ikur faxistak eta Cake Minuesa

2024an ere antzekoa gertatu zen Espainiak Eurokopako finala jokatu zuenean: pantaila erraldoiak ezarri zituzten hainbat plazatan. Bilbon, adibidez, Kasilda Iturrizar parkean egon zen pantaila, eta aldarri faxista ugari eraman zituzten ikusleek. Cake Minuesa probokatzaile faxista ere bertaratu zen.

Zehazki, Maite Garrastazurena da duela hamarkada bat baino gehiago eraikitako etxe erraldoia, eta 11 logela eta beste hainbeste bainugela ditu. Aire-kiroletako Gipuzkoako Federazioak ekin zion eraikuntzaren kontrako kexak aurkezteari: Donostiako (Gipuzkoa) epaileek hainbatetan babestu zuten txaleta, baina hura botatzearen alde agertu zen gerora EAEko Auzitegi Nagusia. Gorenak ere berdina esan du aurten; alegia, txaleta eraitsi egin behar dela, iritzita urbanizaezina den eremu batean eraiki zutela eta ez zituztela jatorrizko etxearen ezaugarriak errespetatu.

Badirudi, dena den, txaleta mantentzearen alde egiten jarraituko duela Aiako Udalak, EAJren eskuetan dagoena. Gorenaz gain, EAEko Auzitegian ere jarri zituzten kasazio-helegiteak bai udalak bai Garrastazutarrek. Epaitegiek txaleta botatzeko agindua ematen badute, Aiako Udalaren eta Garrastazu familiaren gain geldituko da eremua lehengoratzeko lanen kostua.

Aipatutako momentuaren bideoa sare sozialetan argitaratu zuen Bizkaiko Voxek, eta orduan jakinarazi zuen Poliziak identifikatutako bi lagunak salatu dituela, "hertsapenagatik", "gorroto-delitu baten larrigarriarekin". Goigorri Konpartsako kideek atzoko kontzentrazioaren amaieran adierazi zuten azken gertakarien aurrean "faxismoaren aurkako edozein adierazpenen aurkako jarrera" berresten dutela, eta aurre egingo dietela "mezu faxistei eta horien ordezkariei". "Faxistei arnasguneak utziz gero, argi dago handitu egiten direla. Ez dira ongietorriak; ez txosnagunean, ez gure auzoetan, ez gure plazetan eta ez beste inon", gaineratu zuten.

Faxisten jazarpenarekin aski ez, eta horren aurretik, ostiral gauean hain zuzen ere, txosnagunera sartu ziren 20 ertzain eta udaltzain inguru: hainbat pankarta kendu zituzten, hala nola, Israelen eta biolentzia polizialaren aurkako mezuak zeramatzatenak.

Gure borrokak eta Teknikariok Sindikatuak ikuskizun eta ekitaldietako langileak ordezkatzen ditu, sektore hau etengabe prekarizatu baitute eta prekarizatzen jarraitzen baitute. Oinarrizko eskubideen urraketa etengabea jasaten dugu: lanaldien arteko atsedenik eza; aparteko orduak, gaueko lana edo asteburuetako lana ez ordaintzea; lan-egutegirik ez izatea; amaierarik gabeko lanaldiak inolako konpentsaziorik gabe, eta abar luze bat. Horrek guztiak bultzatu gintuen, pandemiaren ondoren, sektore gisa antolatzera eta Euskal Autonomia Erkidegorako hitzarmen propio bat lortzeko borrokara.

Zertan dago blokeatuta negoziazioa eta zein da gaur egun gatazkaren benetako korapiloa?

Duela urtebete blokeatu zen negoziazioa eta erabaki genuen negoziazio-mahaitik altxatzea eta salaketak eta grebak hastea. Urte eta erdiz ustez gatazka gutxien sortuko zuten puntuei buruzko negoziazio neketsuan aritu ondoren, sektorean langileoi gehien eragiten digun auzira iritsi ginen: txandak eta ordutegiak noiz ematen diren.

Gaur egun, enpresa gehienetan ordutegiak, eta kasu batzuetan baita lan-egunak edo atseden-egunak ere, aurreko astean jakinarazten dira. Baldintza horietan, kontziliazioa ia ezinezkoa da; are gutxiago eguneroko bizimodurako edo antolaketarako aurreikuspen-gaitasuna edukitzea. Egoera horrekin hasi ginen gai hau negoziatzen, eta patronalaren azken proposamena da txandak eta ordutegiak gehienez bost egun lehenago ematea. Ez digute beste aukerarik uzten kalera atera eta borrokatzea baino.

"Patronalaren azken proposamena da txandak eta ordutegiak gehienez bost egun lehenago ematea. Ez digute beste aukerarik uzten borrokatzea baino"

Patronalak dio sektorea ez dagoela prekarizatuta. Nola definituko zenukete prekaritatea?

Badirudi langileok eta patronalak prekaritatearen kontzeptu ezberdinak ditugula. Gustatuko litzaidake defini dezaten, ikus dezagun ea sektore honetan betetzen den ala ez. Baina langileen erdiak autonomoak diren sektore batek urrutitik usaintzen du prekaritatea: aldi baterako kontratazio handia dago, soldatak neurtuak dira, altueran lan egiten dugu, plus eta konpentsazio ugari falta dira, gauez eta asteburuetan lan egiten dugu, eta aurretik aipatutako aurreikuspen falta etengabea da.

"Langileen erdiak autonomoak diren sektore batek urrutitik usaintzen du prekaritatea: aldi baterako kontratazio handia dago, soldatak neurtuak dira, altueran lan egiten dugu..."

Gainera, egoerarik okerrena kargako eta deskargako langileek pairatzen dute. Aldi baterako lanetako enpresen moduan jarduten dute, bai lan-baldintzei dagokienez, baita lansariei dagokienez ere. Egia esan, ez dakit non ez duten ikusten prekaritatea. Adibide erreal bat jartzearren, udako jai bateko zuzeneko ikuskizunetako teknikari baten laneguna honelakoa izan daiteke: goizeko 11:00etan biltegi edo pabiloian elkartu, dagokion plazara joan, kamioia hustu eta material guztia muntatu; bazkaldu, eta 16:30ean soinu-probak hasi. Esaterako, bi talderen eta erromeriaren emanaldiak badira, gaueko 22:00etan hasten da ikuskizuna eta goizaldeko 03:00etan amaitzen da. Ondoren, guztia desmuntatu, kamioia berriro kargatu eta itzulera. Goizeko 06:00etan etxean.

Patronalak malgutasuna eskatzen du. Baina zer dago malgutasun horren atzean?

Lehen esan bezala, gaur egun patronala pribilegio batetik abiatzen da: langileekin nahi duena egiten du. Hitzarmen honetan arautu nahi den puntu bakoitza, ezer araututa ez dagoenez, EUKIk [EAEko ikuskizun eta ekitaldien patronalak] langileei egiten dien kontzesio gisa ulertzen du. Alderdi sozialak, Teknikariok, ESK, LAB, ELA, CCOO eta UGT sindikatuak osatzen duguna, CNT eta LASen babesarekin, badakigu sektore hau nolakoa den. Horregatik, Langileen Estatutuak ezartzen duen urte osoko egutegiari uko egin diogu, eta hilabeteko aurreabisua proposatu dugu. Patronalak proposatzen duenak, hau da, bost eguneko epea izatea, langileok une oro enpresaren aginduetara egotea esan nahi du.

Zein borroka-modu izan daiteke eraginkorra zuen kasuan?

Duela hilabete batzuk iragarri genuen bezala, lehenik Lan Ikuskaritzan salaketak jartzea, eta ondoren grebak antolatzea. Hori da jarraitzen ari garen bidea. Salaketei dagokienez, badakigu lehen zigorrak ezarri zaizkiela zenbait enpresari. Grebei dagokienez, sektore honetan inoiz egin ez den bezala, greba antolatu genuen; mugarri historikoa izan da, eta benetako arrakastatzat jo dugu. Laster iragarriko ditugu hurrengo hiru grebak, lurralde bakoitzeko Aste Nagusietan egingo direnak. Dagoeneko horiek antolatzen ari gara, eta parte-hartze handia izango dutela aurreikusten dugu.

"Sektore honetan inoiz egin ez den bezala, greba antolatu genuen; mugarri historikoa izan da"

Jaialdi handiak gero eta negozio handiagoa dira. Zergatik ez da hazkunde hori teknikarien lan-baldintzetan islatzen?

Guztiek dakite enpresak irabazi handiagoak izateak ez duela esan nahi langileen baldintzak hobetuko direnik. Hobekuntza oro borrokaren bidez lortzen da, eta are errazago elkartuta eta antolatuta bagaude. Horixe gertatzen da jaialdien kasuan ere. Batik bat ikusita ikuskizunen kontsumoak nolako hazkundea izan duen, musika-industria inoiz ez zen gaur egungo mailetara iritsi. Lan-baldintzetan hobekuntza batzuk izan dira. Gaur egun, zenbait jaialditan txandak egiten dira, nahiz eta ez den beti horrela. Ideia bat egiteko: txanda-aldaketa badago, hamar bat ordu egiten dira lan; txandarik ez badago, berriz, hamasei eta hemezortzi ordu arteko lanaldiak izaten dira lasai asko. Eta hori etengabe gertatzen da sektore honetan, patronalak prekarizatutzat jotzen ez duen sektore berean.

"Hobekuntza oro borrokaren bidez lortzen da, eta are errazago elkartuta eta antolatuta bagaude"

Sektorean autonomo asko daude. Zein eginkizun betetzen dute? Benetako autonomoak dira kasu gehienetan, ala lan-harreman ezegonkorrak ezkutatzeko formula ere bada?

Egia da batzuek beren ekipamendua dutela, planoak edo diseinuak egiten dituztela eta benetako jarduera autonomoa garatzen dutela, baina gremio honetako autonomo gehienak autonomo faltsuak dira. Ordutegia ezartzen zaie, materiala, egin beharreko lanak, eta askotan baita prezioak ere. Hau da, egiaz, lan-harreman arrunta dute, eta, beraz, lan-eskubideak izan beharko lituzkete, eta ez gaur egun bezala eskubide horiek gabe lan egin.

Enpresentzat, figura hori abantaila hutsa da. Ez dute alta edo baja emateaz arduratu behar; ekitaldiren bat bertan behera uzten bada, ez diote inori ordaindu behar; urte luzez harremana izan arren, langile baten zerbitzuak nahi ez badituzte, deitzeari uzten diote eta kitto, ez dago kalte-ordainik, ezta agurtzeko beharrik ere. Horrek langilea bere "bezeroen" menpe lotuago egotea eragiten du, eta, jakina, lan-baldintza hobeak eskatzea askoz zailagoa bihurtzen du. Autonomoen poltsa handi bat edukitzeak, prezioak eta zerbitzuak negoziatzeko prest eta inolako lehentasun-irizpiderik gabe deien zain daudenak, langileen arteko lehia moduko bat sortzen du, patronalaren mesederako.

"Autonomoen poltsa handi bat edukitzeak [...] langileen arteko lehia moduko bat sortzen du, patronalaren mesederako"

Autonomoen egoerak zaildu egiten al du sektorea antolatzea eta grebak egitea?

Jakina, zailagoa egiten du. Hala ere, maiatzaren 15eko grebak autonomoen babesa ere izan zuen neurri batean, ulertu baitzuten negoziazio honek zuzenean eragiten diela. Alde batetik, etorkizunean autonomo izateari utz diezaioketelako, eta hitzarmena izango delako haien lan-baldintzak arautuko dituen tresna. Bestetik, autonomo izaten jarraitzen badute ere, sektorea hobetzeak eskubideak aldarrikatzeko aukera gehiago emango dielako. Edozein hobekuntza ongi etorria da.

Hasieran iragarri zenuten BBK Liven mobilizatuko zinetela, azkenean, hiriburuetako jaietan batuko dituzue indarrak.

BBK Livekin lotutako eztabaida konplexua izan da. Eztabaida askoren ondoren, erabaki dugu hiriburuetako jaietako hiru greba-egunak ondo antolatzera bideratzea indarrak. Beste sektore batzuetan prekaritateagatik hain kritikatua izan den jaialdi honetan argi ikusten da lehen aipatutako autonomoen arazoa, barruan lanean ari diren enpresa tekniko handiek ia ez dute plantillako langilerik; autonomoekin funtzionatzen dute nagusiki. Hori ere prekaritatea, ezegonkortasuna eta behin-behinekotasuna da. Laguntzaile teknikoei dagokienez [karga eta deskargako langileak] antzeko zerbait gertatzen zaie: aldi baterako laneko enpresa baten moduko funtzionamendua, behin-behinekotasun handia eta plantilla txikia.

Horregatik jarri dugu arreta beste hiru mobilizazioetan, nahiz eta etorkizunean ez dugun ezer baztertzen, jaialdian lan egiten duten enpresa guztiak EUKI patronalaren parte baitira. Eta Last Tourreko zuzendaria den Yurdana Burgoari esango nioke, elkarrizketa batean esan baitzuen bere hornitzaileetako enpresaren batek lan-eskubideak urratzen dituela antzemanez gero ez zuela berriz harekin lan egingo: has dadila jaialdiko larrialdi-irteerak irekitzen, bere hitza betetzen badu irteera kolapsatu egingo da eta.

Ez dute argitu nola, baina aitzakia horrekin gaztea geldiarazi eta atxiki zuten ertzainek, eta momentu horretan eraso zion mutilari agenteetako batek. Hori gutxi balitz, adingabea salatu zuen Poliziak, Mozal Legea ezarriz "desobedientzia" leporatuta, eta trafikoko araudia urratzea egotzita. Gaztearen familiak Eibarko (Gipuzkoa) komisariara jotzean ireki zuten ikerketa Barne Auzien Sailetik.

Donostia Palestina plataformak eman du gertakarien berri: "tentsio uneak" izan ziren Alde Zaharrean, "sionismoak ahal duen bakoitzean adierazten duen indarkeriak eragindakoak". Izan ere, turista sionistek manifestariak iraindu zituzten eta mikrofonoa apurtu zieten, eta mobilizazioa boikotatzen saiatu ziren. Donostia Palestinatik dei egin diete komertzioei "No room for genocide" leloa daramaten kartelak jartzera.

Bizkaiko Voxek Instagramen zabaldu duen oharraren arabera, pertsona horien aurkako salaketa bat ipini du "hertsapenagatik", "gorroto-delituaren larrigarriarekin". Faxistek gaineratu dute "ETAren aldeko propaganda" gaitzestea zela euren asmoa, zein propagandari erreferentzia egiten ari diren zehaztu gabe.

Joan den asteburuan hasi dira Barakaldoko Karmen Jaiak, eta lehenengo unetik egon dira arriskuan txosnaguneko aldarri politikoak. Goigorri Konpartsak eta Askaberrik salatu dutenez, ostiral gauean txosnetara bertaratu ziren 20 bat ertzain eta udaltzain, eta hainbat pankarta kendu zituzten indarrez; tartean, Israelen eta indarkeria polizialaren kontrako pankarta batzuk.

ITASUA enpresarentzat jarduten dute soldatapean, baina Gipuzkoako gainerako zentroetan baino baldintza okerragoak dituzte: 133 ordu gehiago lan egin arren, askoz ere gutxiago kobratzen dute; kasu batzuetan, 8.000 eurorainokoa da aldea. Horiek horrela, euren lan-baldintzak Gipuzkoako beste zentroetakoekin parekatzea eskatzen dute Zarauzko eta Bergarako lantokietako beharginek.

ITASUAk hiru IAT zentro ditu Euskal Herrian: Bergaran, Zarautzen eta Gasteizen. ELAren eta LABen esanetan, azken negoziaketan "Gipuzkoarentzat nahikoak ez ziren lan-baldintzak onartu zituzten" Gasteizko langileek. Horiek horrela, borrokari ekin diote Gipuzkoako bi zentro horietako plantillek, euren lan-baldintzen defentsan.

Gaur goizean langileetako batek GEDAR LANGILE KAZETAri azaldu dionez, Bergarako lantegian jarduera etetea lortu dute grebari esker, baina Zarautzen hori ekidin du enpresako zuzendaritzak, grebalariak ordezkatzeko langile bat kontratatuz: mugimendu horren legezkotasuna zalantzan jarri dute langilen-batzordetik. Hiru hilabeteko lan-kontratu bat egin diote momentuz behargin berri horri, eta bere bidez mantentzen dute zabalik Zarauzko IAT zentroa: gaur goizean, plantilla parean zela ireki dute hura, baina nabarmenak ziren kotxeen ilarak. Greban dauden langileek adierazi dute borrokan jarraituko dutela.

Goigorri Konpartsa Sozialistak eta Askaberrik eman dute gertakarien berri. Salatu dute "oso larria" dela gertatutakoa, eta ezinbestekotzat hartu dute "txosnaguneko propaganda politikoa zein bertan parte hartzen dugun eragile sozial eta politikoon eskubide politikoak defendatzea". "Jai herrikoiak beti izan dira aldarrikapen politikorako espazioa", gaineratu dute.

Dokumentu ofizialaren arabera, bi bide nagusi izango dituzte baliabide horiek. 32.000 milioi dolar Europar Batasunak Ukrainari emandako mailegutik etorriko dira, "premiazko segurtasun-beharrak" asetzeko; eta gainerako 48.000 milioi dolarrak, berriz, zuzenean emango dituzte estatu kideek, aldebiko ekarpenen bidez.

Bileran egindako iragarpenen artean, Norvegiako Gobernuak adierazi du 306 milioi dolar emango dituela, Kieveko indarrek Patriot hegazkinen aurkako sistemak eros ditzaten. Osloko agintarien esanetan, injekzio ekonomiko hori Ukrainarako Lehentasunezko Betekizunen Zerrendaren bidez tramitatuko dute. NATOren egituraren mekanismo bat da hura, Kanadak eta Europako kideek AEBetako ekipamendu militarrak erosi ahal izateko diseinatua; eta, aldi berean, Jumpstart izeneko laguntza-programak osatzen du.

Goi-bilerako zutabe industrialik garrantzitsuena Ukrainako Kanpo Arazoetako ministro Andrii Sybihak eta Alemaniako Defentsa ministro Boris Pistoriusek finkatu zuten, Alemanian irismen handiko Bars misilak elkarrekin egiten hasteko akordio bat sinatu baitzuten. Build with Ukraine programaren barruan sartzen da ekimena: Alemaniako Gobernu federalak finantzatuko du osorik garapenaren lehen etapan, eta ekoizpena Ukrainako Armadarentzat soilik izango da. Aldi berean, Volodimir Zelenski buru izan duen ordezkaritzak Drone Deal izeneko itunaren (teknologia autonomoen garapenerako akordio bat) irismena zabaldu du, Estoniako, Herbehereetako eta Danimarkako ordezkariekin lankidetza-hitzarmen berriak sinatuz. Ekosistema teknologiko horren parte diren herrialdeen kopurua bederatzira igotzen du horrek.

Halaber, goi-bileran bildu diren nazioarteko liderrek iragarri dute Defentsa, Segurtasun eta Erresilientziarako Bankua sortu dutela. Nazioarteko finantza-erakunde horrek 134.000 milioi dolar mobilizatu nahi ditu mailegu eta berme gisa, Europako eta Ukrainako garapen industrial militarrerako. Garapen espezializatuko erakunde multilateral berri horrek Kanadan izango du egoitza nagusia, eta 2027tik aurrera operazio formalak abiatzea aurreikusten du. Kanada, Albania, Belgika, Grezia, Letonia, Luxenburgo, Errumania, Turkia eta Ukrainak osatutako sorrera-taldearen babesa izango du hasieran.

Erakunde horren helburua honako hau izango litzateke: "Kapital-kostuak murriztea eta Aliantzaren gobernu- eta korporazio-plan estrategikoetarako epe luzerako finantzaketa erraztea, nazioarteko merkatuetan zorra jaulkiz, bazkideen bermeen abalarekin". Aliantza militarraren bideragarritasun globala nazioarteko banku-korporazio pribatu handien babes estrategikoarekin hasten da, eta horien artean nabarmentzen dira JP Morgan eta ING bezalako korporazioak.

Poliziarentzat "babes juridiko handiagoa" eta "agintaritzarekiko errespetua" lortzea xede, ErNEk dio asteak daramatzala EAEko alderdi politikoekin biltzen eta aipatutako lege-proposamena aurkezten. Ez dute bilera horiei buruzko xehetasunik eman, baina alderdien artean ekimena harrera ona izaten ari dela iradoki du "sindikatu" polizialak.

Europa Press-en arabera, proposamenak ez ditu zigor handiagoak soilik galdegiten: ikastetxeetan esku hartu nahi du, Poliziarekiko "errespetua" eta "aitortza" eskoletan landu dadin. Albiste-agentziak gaineratu duenez, ErNE elkarlanean ari da Espainiako Estatuko hainbat erakunde polizialekin, tartean SUP eta AUGC, lege-proposamena Espainiako Diputatuen Kongresura ere hel dadin.

ErNEren proposamena, martxoko hauteskundeetako porrotaren ondoren

Joan den martxoan izan ziren hauteskunde sindikalak Ertzaintzan, eta urte luzez ErNE nagusitu ostean, Euspelek irabazi du oraingoan. Euspelekin lotura zuzena duen abokatu bat aktiboki parte hartzen ari da bortizkeria polizialari lotutako hainbat auzitan, ertzainen defentsan. ErNEk nabarmen egin zuen behera martxoko hauteskundeetan, eta horren ondoren etorri da Zigor Kodea erreformatzearen aldeko ekimen legegilea.