Has gaitezen 70eko hamarkadako testuingurua aipatuz. Zer giro zegoen garai hartan Gasteizen, eta zerk eragin zuen horretan?

Amparo Lasheras: Nik garai oso egonezin bezala oroitzen dut, ez nuke garai aurreiraultzailea izan zenik esango, baina Franco hil zen eta jende guztia zegoen zer gertatuko zen esperoan. Zerbait egin behar zela sentitzen zen, fabriketan sindikatu bertikaleko ordezkariak kendu behar zirela ikusten zen, klase-kontzientzia zegoen eta borroka-garaia zen. Oso momentu intentso bezala bizi genuen, aldaketa etorri behar zen; horrela sentitzen genuen, guztia aldatzearen amets iraultzailea geneukan. Kontuan hartu behar da nire belaunaldiak Vietnamgo Gerra, Kubako Iraultza, Argeliaren askapena eta abar bizi izan genituela. 68ko Maiatza, Parisen, aldaketen irudikapena izan zen, eta kontuan hartu behar da, garai horretan, Ipar Euskal Herrira exiliatu zen jendea zegoela. Eta nola ez, Euskal Herrian, pertsona iraultzaileen eredu oso garrantzitsuak geneuzkala: Txabi Etxebarrieta nire senarraren lehengusua zen; edo Argala edo Naves bera. Iraultzaileak ziren. Horrelako ezaugarriak dauzkaten pertsonek borrokari heldu eta benetan gertatu zitezkeen aldaketetan sinestea eragiten dizute.

Zuk, Mertxe, nola oroitzen dituzu urte haiek? Eman diezazkigukezu garai hura irudikatzeko zertzelada batzuk?

Mertxe San Bizente: Oraindik umea nintzen. Baina oroitzen dut etxean krispazio-giroa zegoela. Gurasoek fabrikan egiten zuten lan; lan asko, baina diru gutxi. Irudika dezazuen, demagun elektrodomestikoak edo ohe bat erosi behar genuela. Ezin genuen, guztia epeka ordaindu beharra geneukan. Eskolara joaten ginenean, eskola publikoa zen, baina Cara al sol kantatzen genuen, sartu eta ateratzerakoan, bandera jaitsi eta igotzerakoan. Otoitz ere egiten genuen. Eta auzi sozialez ahopeka hitz egin behar zen, bizilagunek edo edonork entzutea ekiditeko. Migrazio handia zegoen, fabrikak sortu ziren eta lana zegoen hemen. Frankismoak oso ondo erabili zuen hori, aldarri sozial eta laboraletan eragiteko, nolabait mezu hau zabalduz: "Berdin du zuk protesta egiten baduzu, beste norbait egongo da zure lana hartzeko prest".

Norberto Mujika: Baina ez zen gaur egun entzun daitekeen diskurtso arrazista horrek esaten duena, alderantziz zen, kanpotik etorritakoak ekarpena egitera zetozela ikusten genuen. Eredu bat ziren. Nik lan egiten nuen lantegian okerrenak patateroak ginen, hemengoak zirelako lanpostu onenak zeuzkatenak; eta etorritakoak, berriz, kurranteak, borrokatzen zutenak.

A. L.: Kontuan hartu behar da oso errepresaliatua zetorren jendea zela; Extremadura, Andaluzia, Galizia eta Castillatik zetorrena. Gerra galdu zutenen oinordekoak ziren, familiakoak fusilatu zizkietenak, dena galdu zutenak. Hona etorri zen jende immigrante horrek Martxoaren 3an ere aurkitu zuen bere lekua. Eta uste dut hori, nik esan ohi dudan modura, ekaitz perfektua izan zela. "Langile-klasea gara", haiek esaten zuten bezala, "langile-klasea gara eta borroka egin behar dugu"; euskal langile-klasea izan, edo jatorri desberdineko baina berdin-berdin euskal langile-klasea zen jendea izan.

"Hona etorri zen jende immigrante horrek Martxoaren 3an ere aurkitu zuen bere lekua"

Aipatu duzue, kanpotik etorritakoak borrokaren parte zirela erabat. Baina nola zeuden antolatuta garai hartan langileak? Non eta nola borrokatzen zenuten?

M. S. B.: Antolaketa anitza zen: auzoetako elkarteak, ikasle-antolakundeak, enpresetako batzordeak, fabriketako asanbladak, sindikatuak, alderdiak, jende asanblearioa... Kontuan hartu behar da sekulako errepresioa zegoela eta guztia ilegala zela; horrekin jokatu behar zen. Langileak grebara ateratzen ziren, piketeak egiten ziren, eskuorriak ateratzen genituen, fabriketan, ikastetxeetan eta beste lekuetan zabaltzeko. Ni Unión de Juventudes Maoístasen [ORTko gazte-antolakundea] hasi nintzen militatzen. Batzuk ikasleak ziren, besteak lanean ari ginen, edo ikasi eta lan batera egiten zutenak zeuden. Errepresio itzela bizi genuen. Guztiak klandestinoak ginen, zelula edo taldeetan antolatzen ginen eta inork ez genekizkien besteen izenak.

N. M.: Nik Esmaltaciones San Ignacioko lantegian egiten nuen lan. Garai hartan, edozein gauzetarako, asanbladak egiten ziren. Esaten zen "asanblada, asanblada", eta elkartu egiten ginen. Coronación, El Pilar, Los Angeles, San Pedro... Eliza askotan egin ziren asanbladak. Errekaleorren ere egin izan genituen, beste lekurik ez geneukanean. Ekintzak egiten ziren, "Ostiralean ez dakit non". Txakurrak ere bazekien ziurrenik; baina ahoz aho, horrela zen.

A. L.: Langile-auzoak ere antolatuta zeuden. Gero, batzuek diote: "Gasteiz osoak parte hartu zuen". Bada, ez. Gasteiz osoa atera zen grebara hilaren 3an, baina greba, giroa, asanbladak biltzeko eta erabakitzeko leku gisa... Hori guztia langile-klasea izan zen. Benetan mugitu zirenak langile-auzoak izan ziren: Adurtza, Zaramaga, Errekaleor...

Errekaleorri, orduan, "Mundu hobe bat" esaten zitzaion mespretxuzko kutsu batekin, denak Extremadurako eta Andaluziako etorkinak baitziren. Hemengo burgesia beti izan da oso arrazista. Auzo osoa zegoen antolatuta, komunitate bat zen. Auzoek oso ondo eutsi zioten, konturatu behar baita ez zela kobratzen, asko borrokatu zela. Eta jende guztia joaten zen batzarretara. Greben, erresistentziaren eta borrokaren hiru hilabeteei benetan eutsi ziena langile-klasea izan zen.

Greban, adibidez, Errekaleor osoa atera zen kalera, aurretik antolatuta zeudelako. Auzokideek beraiek eraiki zituzten zine bat eta taberna bat auzoan. Abetxuko berdin, gutxien irabazten zen eta droga gehien zegoen auzoa zela esaten zen. Baina antolakuntza zegoen, antzoki bat eta futbol-zelai bat eraikitzea lortu zuten gazteak drogatik ateratzeko, eta abar. Hortaz, ez zen soilik fabriketako antolakuntza, langile-auzo hauetakoa ere bazen, eta ez ziren soilik soldataren inguruan antolatzen ziren borrokak.

Kontatzen ari zareten bezala, Martxoaren 3a greba-ziklo baten baitan gertatu zen. Nolakoak izan ziren hilabete horiek etxean, gizartean eta fabriketan?

M. S. B.: Hiru hilabeteko greba izan zen. Nire etxean lau seme-alaba eta gurasoak 

ginen. Txikiak urtebete zuen. Horri eustea hondamena zen; denerako hondamena. Ez zegoen jateko ere. Orduan, erresistentzia-kutxak sortu ziren eta elizetan laguntza biltzen hasi zen. Gogoratzen naiz, Belenen, jendea elikagai-bankuetara bezala joaten zela. Nire amak beti esaten du gogoratzen duela nire aitaren lagunen aldetik izan zen elkartasuna. Hilabete horietan erosketa-saski batzuk iristen zitzaizkigula, aurrera jarraitu ahal izateko. Grebalarientzako babes handia zen hori, bizirauten jarrai genezan.

"Hilabete horietan erosketa-saski batzuk iristen zitzaizkigun, aurrera jarraitu ahal izateko. Grebalarientzako babes handia zen hori, bizirauten jarrai genezan"

N. M.: Oroitzen dut emakumeek zenbat borrokatu zuten. Ia-ia 700 emakume zeuden gure lantegian. Batzordean 22 pertsonatatik zazpi edo zortzi emakumezkoak zirela uste dut. Pentsa, lanpostu berean %25 gutxiago irabazten zuten emakumeek! Berdintzea nahi zen, baina gizon batzuek zalantzan jartzen zuten zergatik irabazi behar zuten emakumeek gizonen soldata berdina. Eztabaida zegoen. Horrela zeuden hitzarmenak, hori zen legala. Nola ikusten zen hori normaltzat, harrigarria da. Baina normaltzat ikusten zen.

A. L.: Areitioko emakumeak izan ziren grebara atera ziren lehenengo fabriketakoak. Oso ausartak izan ziren, pentsa, garai hartan, nolako pentsamendu matxista zegoen. Lantegi hartako gizonak ez ziren atera grebara, gizon bakarra atera zen haiekin, nire osaba zaharra, anarkista. Ordezkaritza-batzordean zeuden emakume horiek. Greban zeuden gizonen emazteak ere antolatu ziren. Ez zen kobratzen, ez zegoen dirurik, jendeak gaizki pasatzen zuen. Nola egin janaria lortzeko eta nola aurreztu hitz egiten zuten, haiek arduratu ziren erresistentzia-kutxez, eskratxeak egiten zizkieten eskirolei, fabriketako ateetara joaten ziren... Asanblada bat sortu zuten, ordezkaritza zeukana antolakuntzan.

Azal diezagukezue xehekiago asanblada horietan zer egituraketa zegoen, zer aldarrikatzen zen eta nor joaten zen asanbladetara?

N. M.: Ordezkaritza-batzorde bat zegoen eta aldarri-taula bat egin zen. Sekulako aldarri pila zeuden, 40 edo 50 puntu, imajinatu! Oso zabala zen. Denok berdina eskatzeko. Lantegi bakoitza berera joan beharrean, aldarriak bateratu eta lantegietako nagusiarengana joaten ginen guztion artean adostutako aldarri horiek betetzeko eskatzera.

"Aldarri-taula bat egin zen. [...] Denok berdina eskatzeko. Lantegi bakoitza berera joan beharrean, aldarriak bateratu eta lantegietako nagusiarengana joaten ginen"

M. S. B.: Lan-arloko aldarriak eta aldarri sozialak nahasten ziren. Lansarien igoera, lanaldiko atsedenaldia, hitzarmenen hobekuntza edo hitzarmen bat izatea, zeren batzuek ez baitzuten hitzarmenik ere. Kaleratzeen aurka, politika egiteko eskubideen alde, bilerak egiteko eskubidearen alde. Ezin zelako bilerarik egin. Errepresio poliziala bukatzea ere aldarrikatzen genuen.

A. L.: Lantegietako batzarrak debekatu egin ziren eta elizetara eraman zituzten. Jende guztia joan zitekeen, eta ni joaten hasi nintzen. Iritsi zen une bat ia-ia joan egin behar zenuena, ez baitzen fabrikaz hitz egiten zizuten batzar bat bakarrik; benetako eskola politiko bihurtu ziren. Jendeak gauzak galdetzen zituen, jendea gauza asko ulertzen hasi zen, galdetzeko beldurra galdu zuen. Baziren ikasleak, etxekoandreak, adinekoak. Langileak ere, noski, hor zeuden. Baina hura zabalxeagoa zen eta gauza asko bihurtu zen. Galdera asko ez ziren fabrikari, hitzarmenari eta lan-eskariei buruzkoak bakarrik, horiek garrantzitsuak baziren ere. Asko auzi sakonagoen ingurukoak ziren, aldaketari zegozkionak. Sistema aldatu behar zela esaten ari ziren ia... Ni asko ilusionatu nintzen. Klaseak ematen nituen eta ikasleei proposatu nien asanbladara joatea, eta joan egin ginen. Guztientzako ikasteko leku bat zen.

"Iritsi zen une bat ia-ia joan behar zenuena [langile-batzarretara], ez baitzen fabrikaz hitz egiten zizuten batzar bat bakarrik; benetako eskola politiko bihurtu ziren"

Asanblada haietatik, nola iritsi zen Martxoaren 3ko eguna? Eta nolako giroan iritsi zineten arratsalde hartako San Frantziskoko elizako asanbladara?

A. L.: Martxoaren 2ko asanblada gogoangarria izan zen jada. Ezin duzu imajinatu jendea nola atera zen borrokatzeko prest, grebarako prest. Navesek, Etxabek, Olabarriak, Val del Olmok eta abarrek hitz egin zuten. Jendea konbentzituta zegoen zerbait aldatuko zela.

N. M.: Martxoaren 3a ez zen bat-batean izan, hiru hilabete gindoazen jada borrokan. Egun hori hirugarren greba orokorra zen. Gure lantegian, hitzarmena ordurako eginda geneukan. 07:30ean egin genuen asanblada eta ateratzea erabaki genuen. Garai horretan 1.300 langile geunden Esmaltacionesen. Pilarko asanbladara joan ginen goizean, eta han hitzordua jarri zen arratsalderako: 17:00etan San Frantzisko elizan. Uste dut San Frantziskon asteazkenero zegoela asanblada. Goizean nirekin egon zen batek tiro bat eduki zuen hankan, Txile kaleko gasolindegian. Eta emakume bati etxe barruraino iritsi zitzaion tiroa, Avenidan. Lehenagoko greba-egunetan ere errepresioa egon zen. Ociori, egun horretan hil zutenari, aste batzuk lehenago jada sekulako jipoia eman zioten, Olagibelen, lehen epaitegiak zeuden lekuan.

"Ociori, egun horretan hil zutenari, aste batzuk lehenago jada sekulako jipoia eman zioten"

Errepresioa aurretik zetorren, beraz. Baina hel diezaiogun orain San Frantzisko elizako asanbladako une sonatu horri. 4.000 pertsona omen zeuden eliza barruan, eta beste hainbeste kanpoan. Zuek non zeundeten tiroka hasi ziren une horretan? Nola bizi izan zenuten?

N. M.: Eliza barrura gasa botatzen hasi zirenean, ni txoko honetatik irten nintzen [tokia seinalatu du]. Hor horma bat zegoen eta horma saltatu nuen. Ez dakit nor etorri zen oihukatuz: "No les dejan salir, les están hostiando y no les dejan salir". Orduan haiei harriak botatzera etorri ginen hona. Eta hasieran atzera egin zuten, baina gero... Nik kalanbrazo bat sentitu nuen hemen, ukondoan. Nire izeba hor ondoan bizi zen, haren etxera joan nintzen. Odola neukan. Tiro bat zela ikusi zuen eta anbulantziari deitu zion. Barrikadaz beteta zegoen dena; sua, egurrak, farolak, guztia. Jendea barrikadak kentzen hasi zen gu pasatzeko. Guztira, egun hartan, 100 eta piko zauritu izan omen ziren. Oso gutxi da, mila bat tiro egin zituztela kontuan hartuta. Zauritu asko ez ziren ospitalera joan, ospitalera joanez gero, zerrenda beltzean sartzen baitzintuzten. Beldurra zegoen.

"Egun hartan, 100 eta piko zauritu izan omen ziren. Oso gutxi da, mila bat tiro egin zituztela kontuan hartuta"

M. S. B.: Ni ez nengoen eliza barruan, eskuorriak botatzen ari ginelako. Baina angustiaz bizi izan genuela gogoratzen dut, guztiak hor genituela genekien eta. Oroitzen dut nire aita leiho batetik atera ahal izan zela, eta jarraitu egin zuten. Baina Reyes de Navarra pareko atari batzuetako hainbat auzokidek igotzeko esan zieten, babesa hartzeko. Jendea hilerrira joan zen, denak desesperaturik zeuden. Oso gogorra izan zen. Ni lagun batekin joan nintzen eta asko larritu ninduen bera ez aurkitzeak. Ez nekien non zegoen. Etxera igo nintzen, nire neba-ahizpa txikiak hor zeudelako.

A. L.:  Nire bikotea goizean egon zen eta esan zidan: "Iruditzen zait hobe dela ez bazara joaten, giro oso berezia dago, agian korrika egin beharko da". Baina gauza bat zen esaten zidana, eta bestea egiten nuena. Bera joan zenean, amarenean alaba txikia utzi eta atera egin nintzen. San Frantzisko elizara bidean, lagun bat gurutzatu nuen, eta esan zidan gauzak nola zeuden ikusita, ez joateko. Gero auzokide batek esan zidan hildakoak egon zirela. Ni oso kezkatuta nengoen, nire bikoteak ez zuen deitzen, nire ahizpa ez nuen inon aurkitzen.

Hemen gasolindegi bat zegoen, jabea Alderdi Sozialistakoa zen, baina oso iraultzailea. Jendeak esan zuen ez zela koktel molotofik bota, nik ez nituen botatzen ikusi, baina bai ikusi nituela gasolinaz betetzen. Gizon honek esan zidan: "Pentsatu dut joan egingo naizela, eta egin dezatela nahi dutena" [gasolindegiarekin]. Barrikadak zeuden, kotxeak zapi zuriarekin pasatzen ikusten ziren larrialdietara.

23:00etan atera nintzen kalera, ez zelako oraindik nire bikotea agertu. Nire ama Otxandioko bonbardaketan egon zen, eta esaten zuen han bizitako sentsazio hori zegoela gau hartan. Angustia eta ziurgabetasuna. Ez dezepzioa, uste dut indignazioa zela barruan geneukana, gorrotoz bustita. "Honek ezin du hemen bukatu", sentitzen genuen; "aurrera jarraitu behar da, ezin gaituzte horrela zanpatu". Hil zituztenak oso gazteak ziren, gazte horiek hor zeuden borrokan ari zirelako, eta hil egin zituzten.

Ikusita garai hartan nolako errepresioa zegoen, eta hala ere borrokan ari zinetela, ez zenuten beldurrik sentitzen?  

A. L.:  Ez, beti eduki izan ditut lagunak, ihes egin behar izan zutenak. Beldurrik ez neukan, amorrua zen. Gaur egun dagoen beldur hori nik ez dut inoiz sentitu. Indarra askoz gehiago zen. Ikustea suntsitu nahi izan diguten hori guztia, egin zuten guztia... Haiek boteretsuagoak ziren; armak zituzten, legeak zituzten, epaitegiak eta Polizia zituzten.

Martxoaren 3aren ondorengo egunak nolakoak izan ziren? Konta diezagukezue hileta egun handi hura nola izan zen?

M. S. B.: Hurrengo egunean, martxoaren 4an, bilerak, mobilizazioak, lanuzteak eta protestak egon ziren kaleetan. Eta ondoren, hiletara, esango nuke hiri osoa joan zela. 100.000 esaten da, nik pentsatzen dut are gehiago izan zirela. Eta Espainiako Estatuko hiri askotan ere izan ziren elkartasun- eta salaketa-manifestazioak. Mobilizazio haietan hildakoak ere izan zirela ez dugu ahaztu behar; beste bi hildako, Basaurin eta Tarragonan.

"[Hiletaz] Oso hunkigarria eta iraultzailea izan zen; batasunaz hitz egin zen, ausardiaz, elkartasunaz, langile-klasearen borrokaren batasunaz"

A. L.: Hileta-elizkizuna emozioa izan zen. Ni ez nintzen katedralera sartu ahal izan. Baina Espainiako Poliziaren kotxeak ondoan geneuzkan. Tentsioa zegoen, ez genekielako kargatuko zuten ala ez. Navesen hitzartzea harrigarria izan zen. Lider-gaitasun izugarria zeukan. Oso hitzartze politikoa egin zuen, langile-borrokaz jardun zuen. Apaiz batek ere hartu zuen hitza, izan ere, Elizaren sektore batek asko lagundu zuen prozesuan; elizetan egiten ziren asanbladak, eta erresistentzia-kutxetan parte hartu zuten. Oso hunkigarria eta iraultzailea izan zen; batasunaz hitz egin zen, ausardiaz, elkartasunaz, langile-klasearen borrokaren batasunaz. Hildako hauek gure hildakoak zirela esan zuten ozen; langile-klasekoak. Ondoren, kideek eraman zituzten hildakoak sorbalda gainean. Jende asko garaipenaren V-a egiten ari zen eskuekin, besteek ukabila altxaturik zeukaten. Beste leku batzuetan ikus zenitzakeen gauzak dira, baina guk hemen bizi izan genuen hori.

Martxoaren 3ko hilketa horiek istripu bat izan zirela esango zenukete? Zer izan zen egun horretan suntsitu nahi izan zutena?

A. L.: Egun horretakoa ez zen istripu bat izan. Haiek hitzartuta zeukaten trantsizio bat, erregea eta hainbat gauza onartuz. Eta haustura bat ez zen egokia. Bizkaian, hemen eta leku askotan zeuden momentu hartan borrokak. Gasteizen gertatu zena, hiri oso bateko langile-klase osoa greban, aldaketak aldarrikatzen, horrela antolatuta, asanbladak borrokaren ardatz... Hori zen moztu zena. Indarra erabili zuten hori mozteko. Ez zen kasualitatea izan.

"Haiek hitzartuta zeukaten trantsizio bat [...]. Eta haustura bat ez zen egokia. [...] Gasteizen gertatu zena, hiri oso bateko langile-klase osoa greban, aldaketak aldarrikatzen, horrela antolatuta [...]... Hori zen moztu zena. Indarra erabili zuten hori mozteko"

Zer gertatu zen, ondoren, langile-borroka eta antolakuntza horrekin? Nola ikusten duzue gaur egungo begiekin?

M. S. B.: Borroka horrek guztiak hazi bat sortu zuen; aurreko eta ondorengo bat izan zen, jendea jada ez zen geldirik egongo. Langile-klaseak bazuen kontzientzia, baina egun horretan askoz ere gehiago indartu zen. Sindikatuen legalizatzearen aldarriarekin hasi ziren, negoziazioekin, negoziazio horietarako enpresa-batzordeekin...

A. L.: Ez zuela balio izan diote, baina ordezkaritza-batzordeek grebetan aurkeztu zituzten eskari laboral guztiak bete ziren. Enpresariek bete behar izan zituzten. Igoera batzuk bi edo hiru urtean egin ziren, baina bete ziren. Hor irabazi egin zen.

Grebaren espirituak, langile-klasearen errebindikazio-tresna gisa, luzaroan iraun zuen. Emakumeengandik, Arabako Emakumeen Asanblada sortu zen. Hori Martxoaren 3tik jaio zen, eta lanean jarraitu zuten gero.

"Ez zuela balio izan diote, baina ordezkaritza-batzordeek grebetan aurkeztu zituzten eskari laboral guztiak bete ziren. Enpresariek bete behar izan zituzten"

N. M.: Baina garaituak izan ginen. Amnistia hura tranpa handi bat izan zen, haientzako amnistia izan zen. Martxoaren 3ari dagokionez, guk greba egiten jarraitu nahi genuen. Baina sindikatuek esaten zuten jada Maiatzaren 1a zegoela langileen egun bezala. 1992rako hilda zegoen guztia. Asanbladak informatzeko ziren jada, eta gutxi gehiago. Erabakiak ez dakizu non hartzen diren, bulego batean agian. Asanbladarik ez. Baina benetako galdera da ea zer egingo dugun gaur egun.